«Донор ұрығы» деп күнделікті тілде донордың шәуетін (спермасын) айтады. Қазақ тілінде «ұрық» сөзі эмбрионды да білдіретіндіктен, бұл мақалада нақтырақ болу үшін донор шәуеті деген терминді де қолданамыз. Донор шәуеті ер адам бедеулігінде, қолайсыз генетикалық болжамда және серіктесі жоқ әйелдерге қолданылады. Қазақстанда бұл саланы Денсаулық кодексінің 148-бабы және ДСМ-236/2020 бұйрығы реттейді.
Маңызды: Бұл мақала жалпы танысу үшін жазылған және дәрігердің, заңгердің кеңесін алмастырмайды. Донор таңдау мен рәсім туралы шешімді дәрігермен бірге қабылдаңыз. Ешбір клиника немесе әдіс нәтижеге кепілдік бере алмайды. Қатты ауырсыну, көп қан кету, есінен тану болса, дереу 103 нөміріне хабарласыңыз.
Кім донор бола алады
Денсаулық кодексі 148-бабының 1-тармағына сәйкес, жыныс жасушаларының доноры 18 жастан 35 жасқа дейінгі, тәні мен психикасы сау, медициналық-генетикалық тексеруден өткен ҚР азаматтары бола алады. ДСМ-236/2020 қағидалары бойынша:
- донорлық ерікті негізде жүзеге асады (4-т.);
- ақылы немесе өтеусіз, анонимді немесе анонимді емес болуы мүмкін (5-т.);
- донор мен медициналық ұйым арасында жазбаша шарт жасалады (9-т.);
- донор жазбаша ақпараттандырылған келісім береді, медициналық-генетикалық тексеруден өтеді, репродуктолог немесе уроандролог қорытындысы қажет (10-т.);
- некеде тұрған донорға екі жұбайдың жазбаша келісімі керек (6-т.);
- шәует тапсыру алдында 3–5 күн жыныстық қатынастан тыйылу талап етіледі (21-т.).
18+, анонимді, тек жалпы нәтиже көрсетіледі.
Донор шәуетіне қойылатын талаптар
| Көрсеткіш | Талап (ДСМ-236/2020, 25-т.) |
|---|---|
| Эякулят көлемі | 1,5 мл-ден астам |
| Концентрация | 1 мл-де 15 млн және одан көп |
| Эякуляттағы жалпы саны | 22,5 млн және одан көп |
| Алға қозғалатын жасушалар (A+B) | 32% және одан көп |
| Қалыпты пішіндегі жасушалар | 4% және одан көп (Крюгердің қатаң критерийлері бойынша 14% және одан көп) |
| Криотолеранттылық | Мұздатуға төзімділік |
| MAR-тест | Көрсетілім бойынша |
Инфекциялық қауіпсіздік: неге тек мұздатылған шәует
ДСМ-236/2020 (23-т.) бойынша тек мұздатылған донор шәуеті қолданылады және ол мұздатудан 6 ай өткен соң АИТВ, мерез, B және C гепатиттеріне қайталама теріс нәтиже алынғаннан кейін ғана пайдаланылады. 24-тармақ мұның мақсатын түсіндіреді: жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың алдын алу және донор мен реципиенттің кездесуін болдырмау. Қағидаларға 2026 жылғы 30 қыркүйектегі № 126 бұйрықпен өзгерістер енгізілген — өзекті редакциясын adilet.zan.kz сайтынан қараңыз.
Донорларды тексеру көлемі (қан тобы, терапевт, уроандролог, психиатр мен нарколог кеңесі, кариотип, инфекцияларға талдаулар) ДСМ-272/2020 қағидаларының 4-қосымшасында берілген.
Анонимдік және шектеулер
- Донордың жеке картасы дәрігер тарапынан кодталады (ДСМ-236/2020, 28-т.).
- Донорлар өз жасушаларының одан әрі тағдыры туралы ақпарат алуға құқылы емес (Кодекс, 148-бап, 2-т.).
- Донор болашақ балаға қатысты ата-ана міндеттерін алмайды (ДСМ-236/2020, 2-т.).
- Бір донордан 10 бала туған соң оның материалы реципиенттерге берілмейді (3-т.).
- Клиникада донор шәуеті болмаса немесе пациент қаласа, басқа ұйымның банкіндегі шәует қолданылуы мүмкін (22-т.).
Донорды қалай таңдайды
Донор туралы қандай деректер (мысалы, сыртқы белгілері, қан тобы) берілетіні клиника мен донорлық түріне (анонимді немесе анонимді емес) байланысты — оны клиникадан нақтылаңыз. Дәрігермен генетикалық үйлесімділік мәселесін де талқылаңыз.
Бағасы: тексерілген мысалдар
| Қызмет | Клиника | Бағасы |
|---|---|---|
| Донор шәуеті | IRM, Алматы (irm.kz) | 150 000 ₸ |
| Донор шәуеті (басқа клиникалар үшін) | IRM, Алматы | 200 000 ₸ |
| Донор шәуетін пайдалану (1 доза, ерітумен) | «Геном» (genom-eko.kz) | 150 000 ₸ |
Бағалар клиникалардың ресми сайттарынан алынды, 31.10.2026 тексерілді. Олар өзгеруі мүмкін; кестеде жоқ клиникалар (мысалы, PERSONA, «Экомед», «Неке және отбасы») үшін бағасын клиникадан нақтылаңыз.
Донор шәуеті инсеминацияда да, ЭКҰ-да да қолданылады: Жасанды инсеминация, Күйеусіз бала табу.
Жеке (ресми емес) донордың қауіптері
Интернетте «жеке донор» ұсынатын хабарландырулар мен сайттар кездеседі. Мұндай жолдың қауіптерін білу маңызды:
- Инфекция қаупі. Ресми донорлықта шәует мұздатылып, 6 айлық карантиннен кейін АИТВ, мерез, B және C гепатиттеріне қайталама теріс нәтиже алынғанда ғана қолданылады (ДСМ-236/2020, 23-т.). Ресми емес жолда мұндай бақылау жоқ.
- Медициналық-генетикалық тексеру жоқ. Ресми донор кариотипке, тұқым қуалайтын аурулардың тасымалдаушылығына (көрсетілім бойынша) тексеріледі.
- Құқықтық белгісіздік. Ресми донорлықта донор мен медициналық ұйым арасында жазбаша шарт жасалады және донор болашақ балаға ата-ана міндеттерін алмайды (ДСМ-236/2020, 2 және 9-т.). Ресми емес келісімде бұл кепілдіктер болмауы мүмкін — құқықтық салдарлар бойынша заңгермен кеңесіңіз.
- Бір донордан туған балалар санына шек жоқ. Ресми жүйеде бір донордан 10 бала туған соң оны пайдалану тоқтатылады (ДСМ-236/2020, 3-т.).
Сондықтан Arular үйде жасалатын немесе ресми емес рәсімдер бойынша нұсқаулық бермейді. Қауіпсіз жол — лицензиясы бар медициналық ұйым мен донор шәуетінің банкі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Күнделікті тілде иә — екеуі де донордың спермасын білдіреді. Бірақ «ұрық» сөзі эмбрионды да білдіруі мүмкін, сондықтан медициналық құжаттарда «донор шәуеті» немесе «донорлық сперма» деген дәлірек.
IRM (Алматы) прайсында 150 000 ₸, басқа клиникалар үшін 200 000 ₸; «Геном» клиникасында ерітумен 1 доза 150 000 ₸ (31.10.2026 тексерілді).
Кодекстің 148-бабы бойынша 18–35 жастағы, тәні мен психикасы сау, медициналық-генетикалық тексеруден өткен ҚР азаматы. Шешімді клиниканың уроандрологы мен тексеру нәтижелері анықтайды.
ДСМ-236/2020 (2-т.) бойынша жыныс жасушаларының доноры болашақ балаға қатысты ата-ана міндеттерін алмайды. Нақты құқықтық сұрақтар бойынша заңгерге жүгініңіз.
Ережеге сәйкес бір донордан 10 бала туғаннан кейін оны реципиенттер үшін пайдалану тоқтатылады.
Донорлық анонимді немесе анонимді емес болуы мүмкін. Анонимді донорлықта донор картасы кодталады; ашық ақпарат көлемін клиникадан нақтылаңыз.
Тақырып бойынша оқыңыз
- Күйеусіз бала табу: Қазақстандағы заңды медициналық жолдар
- Жасанды инсеминация: кімге, қалай және бағасы
- Спермограмма: ДДСҰ 2021 нормалары
- Ерлер бедеулігі: себептері, тексеру, ем
- Шәует дегеніміз не: құрамы және түсі
- ЭКҰ квотасы 2026: кім ала алады
- ЭКҰ бағасы Қазақстанда
- АМГ талдауы: нормасы
- Ақылы босану: бағалар
- Жүктілік: негізгі нұсқаулық
- Ұл немесе қыз: қытай күнтізбесі есептегіші (ойын)
Пайдаланылған дереккөздер
- ҚР «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексі (146, 148-баптар)
- ДСМ-236/2020 бұйрығы: жыныс жасушаларының донорлығы қағидалары
- ДСМ-272/2020 бұйрығы: ҚРТ жүргізу қағидалары мен шарттары
- ДСМ № 126 бұйрығы (30.09.2026) — ҚРТ қағидаларына өзгерістер
- IRM (Репродуктивтік медицина институты) — прайс
- «Геном» клиникасы — донор шәуетімен инсеминация
Мақала 2026 жылғы қазанда ресми дереккөздер негізінде дайындалды. Бағалар мен ережелер 31.10.2026 тексерілді және өзгеруі мүмкін.