Алғашқы неке түні — көптеген мәдениеттерде ерекше мән берілетін, символдық мағынасы бар оқиға. Қазақстан қоғамында да «алғашқы түн», «неке түні» ұғымдары дәстүр, отбасы басталуы, жақындықтың басталуы сияқты мағыналармен байланыстырылып келеді. Бірақ қазіргі заманда бұл ұғым тек дәстүрлік міндет емес, ең алдымен екі адамның жеке, эмоционалдық және қарым-қатынас тәжірибесі ретінде қарастырылады.
Көптеген жастар үшін алғашқы түн туралы ойдың өзі қобалжу, белгісіздік, қысым немесе қорқыныш тудыруы мүмкін. Бұл — қалыпты. Себебі алғашқы жақындық тәжірибесі тек физикалық емес, сонымен бірге психологиялық және мәдени күтілімдермен байланысты. Әсіресе «қалай болуы керек», «міндетті ме», «ауырсыну бола ма», «дұрыс өтпесе ше» деген сұрақтар жиі мазалайды.
Маңызды шындық: әр жұптың тәжірибесі әртүрлі. Бір «дұрыс сценарий» жоқ. Алғашқы түн — емтихан емес, дәлелдеу емес, міндет те емес. Бұл — сенім, келісім және жайлылық негізінде бір-біріне жақындаудың жеке процесі.
Бұл guide-тің мақсаты — қорқынышты азайту, мәдени қысымды бейтарап түсіндіру, келісім мен жайлылықтың маңызын көрсету және алғашқы түн туралы мифтерді жою.
Алғашқы түн деген не
Алғашқы түн — көбіне неке басталуымен байланысты символдық кезең ретінде қарастырылады. Дәстүрлі түсінікте ол ерлі-зайыптылардың алғаш рет жақындық орнататын уақыты деп есептелген. Бірақ заманауи психология мен қатынас ғылымында алғашқы түннің мәні әлдеқайда кеңірек.
Бұл — екі адамның жаңа мәртебеге, жаңа жақындық деңгейіне көшу кезеңі. Эмоциялық тұрғыдан ол сенімнің, ашықтықтың және өзара қабылдаудың басталуын білдіреді. Яғни алғашқы түн тек физикалық оқиға емес, қарым-қатынастың жаңа фазасы.
Көп жұптар үшін алғашқы түн нақты бір түнге шектелмейді. Ол бірнеше күн, апта немесе тіпті айға созылатын жақындасу процесінің бір бөлігі болуы мүмкін. Бұл — қалыпты. Жақындықтың дамуы әрқашан бір сәтте болмайды.
Алғашқы түн туралы қорқыныш
Алғашқы түнге қатысты қорқыныштың бірнеше табиғи себептері бар.
Біріншісі — белгісіздік. Бұрын тәжірибе болмаған кезде ми «белгісіз нәрсені» қауіп ретінде қабылдайды. Бұл адам биологиясының қалыпты реакциясы.
Екіншісі — мәдени қысым. Қазақстанда «неке түні міндетті», «сол түні болуы тиіс» деген жасырын күтулер әлі де кездеседі. Бұл күтулер жастарда «дұрыс өтпесе ұят болады» деген ішкі қысым тудырады.
Үшіншісі — ауырсыну немесе жағымсыз тәжірибе туралы қорқыныш. Көптеген қыздар мен жігіттер алғашқы тәжірибе міндетті түрде ауыр немесе қиын болады деп естіп өседі. Бұл сенім алдын ала үрей қалыптастырады.
Төртіншісі — күту қысымы. «Жұбайым не ойлайды», «көңілінен шықпасам ше» деген алаңдаулар да жиі кездеседі. Бұл әсіресе эмоционалдық жақындық тәжірибесі жоқ жұптарда байқалады.
Бұл қорқыныштардың бәрі — табиғи. Олар адамның жаңа, маңызды тәжірибеге психологиялық дайындалуымен байланысты.
Қорқыныш қалыпты ма
Иә, толық қалыпты. Жаңа жақындық тәжірибесінің алдында қобалжу — әлемдік психологияда кең зерттелген құбылыс. Адам миы жаңа, жеке және осалдықты талап ететін жағдайларда сақтық сигналдарын қосады. Бұл — өзін қорғау механизмі.
Алғашқы түн жағдайында бірнеше фактор қатар әсер етеді:
жақындық
жеке шекара
мәдени күтулер
өзін бағалау
серіктес бағасы
Сондықтан қобалжу, жүрек қағуы, ойдың көп болуы, сенімсіздік — бәрі қалыпты реакциялар.
Маңыздысы — қорқыныштың болуы тәжірибенің «жаман» болатынын білдірмейді. Керісінше, зерттеулер көрсеткендей, ашық сөйлесу және сенімді қарым-қатынас жағдайында бастапқы қорқыныш тез азаяды.
Келісім — ең маңызды фактор
Алғашқы түннің психологиялық сапасын анықтайтын негізгі фактор — келісім. Келісім дегеніміз — екі адамның да өз еркімен, қысымсыз, дайын күйде жақындасуға келісуі.
Келісім бірнеше элементтен тұрады:
еріктілік — ешкім міндетті сезінбеуі
дайындық — эмоциялық және психологиялық дайындық
уақыт — дұрыс сәтті бірге таңдау
қысымның болмауы — мәдени, отбасылық немесе жұптық қысымсыз
Келісім бір рет берілетін рұқсат емес. Ол — процесс. Адам кез келген сәтте «тоқтайық», «әлі дайын емеспін», «жай ғана бірге болайық» деп айтуға құқылы.
Неке түні міндетті емес. Заңдық, медициналық немесе психологиялық тұрғыдан «сол түні жақындық болуы тиіс» деген талап жоқ. Бұл — мәдени миф.
Келісім бар жерде қауіпсіздік сезімі болады. Қауіпсіздік бар жерде жақындық табиғи дамиды.
Жайлылық пен қауіпсіздік
Алғашқы түннің жағымды өтуіне ең көп әсер ететін фактор — жайлылық. Жайлылық физикалық ортадан гөрі эмоциялық қауіпсіздікпен байланысты.
Эмоциялық қауіпсіздік дегеніміз:
сені қабылдайтынын сезіну
бағаланбайтынын білу
асығу жоқ екенін түсіну
қателесу мүмкін екенін қабылдау
Сенім — осы қауіпсіздіктің негізі. Сенім болғанда адам денесін де, эмоциясын да босаңсытады. Ал босаңсу — жағымды тәжірибенің басты шарты.
Жайлылықты арттыратын факторлар:
тыныш орта
жеке кеңістік
шаршаудың болмауы
уақыт қысымының болмауы
жылы қарым-қатынас
Алғашқы түн «орындау» емес, «бірге болу» тәжірибесі болғанда ол әлдеқайда жеңіл өтеді.
Не күту керек
Алғашқы түн туралы ең маңызды шындық — бірдей тәжірибе болмайды. Кей жұптар үшін ол өте жұмсақ, баяу жақындасу кезеңі болады. Басқалар үшін ол эмоционалдық байланысқа толы болады. Кейбір жұптарда нақты жақындық кейінірек болады. Мұның бәрі қалыпты.
Күтулерді жеңілдететін бірнеше шындық бар:
бірден мінсіз болмайды
ыңғайсыздық болуы мүмкін
күлкілі сәттер болуы мүмкін
кідірістер болуы мүмкін
жақындасу біртіндеп болады
Бұл — жаңа тәжірибенің табиғи бөлігі. Ең маңыздысы — тәжірибенің өзі емес, жұптың бір-біріне қатынасы.
Ауырсыну және қан туралы шындық
Алғашқы түн туралы ең кең таралған мифтердің бірі — ауырсыну міндетті және қан міндетті деген сенім. Ғылыми тұрғыдан бұл дұрыс емес.
Алғашқы тәжірибеде ауырсыну болуы да, болмауы да мүмкін. Бұл көптеген факторға байланысты:
босаңсу деңгейі
қорқыныш деңгейі
сенім
асығу
дене реакциясы
Яғни ауырсыну — міндетті белгі емес.
Қан да міндетті емес. Кей адамдарда мүлде болмайды. Бұл медициналық тұрғыдан қалыпты. Сондықтан қанның болуы немесе болмауы «дәлел» немесе «көрсеткіш» емес.
Бұл мифтер көптеген қыздарға мәдени қысым тудырады. Ал шындық — әр адамның денесі әртүрлі және вариативті.
Жұптық коммуникация
Алғашқы түн тәжірибесінің сапасын анықтайтын ең күшті фактор — коммуникация. Ашық, жылы және қысымсыз сөйлесу жұпқа қауіпсіздік береді.
Маңызды сөйлесу тақырыптары:
дайындық сезімі
қорқыныштар
күту
қарқын
шектеулер
Мысалы, «асығудың қажеті жоқ», «өз қарқынымызбен жүрейік», «қаласаң тоқтаймыз» сияқты сөздер қауіпсіздік сезімін күшейтеді.
Коммуникация — тек сөз емес. Қолдау, назар, сабыр — бәрі сигнал береді: «сен қауіпсізсің».
Мәдениет және алғашқы түн
Қазақстан мәдениетінде алғашқы түнге тарихи түрде үлкен мән берілген. Ол отбасының басталуы, адалдық, жұптық мәртебе сияқты ұғымдармен байланыстырылған. Бірақ қазіргі қоғамда бұл түсініктер өзгеріп келеді.
Қазіргі көзқарас бойынша неке түні — мәдени символ болуы мүмкін, бірақ жеке тәжірибе одан маңызды. Яғни дәстүр мен жеке шекара тең болуы тиіс.
Мәдени қысым көбіне мына сенімдерден туындайды:
сол түні болуы тиіс
дәлел болуы тиіс
міндет
күту
Заманауи психологияда бұл сенімдер денсаулыққа зиян қысым ретінде қарастырылады. Жақындық — ерікті және дайындыққа негізделген процесс.
Алғашқы түн туралы мифтер
«міндетті болуы тиіс»
Шындық: міндетті емес. Жақындық уақыты жұптың өз шешімі.
«ауырсыну міндетті»
Шындық: міндетті емес. Көп тәжірибеде ауырсыну болмайды.
«қан дәлелі»
Шындық: медициналық негізі жоқ. Вариативті.
«бір түнде болуы тиіс»
Шындық: жақындасу — процесс. Бірнеше кезең болуы мүмкін.
Жайлы бастауға кеңестер
Алғашқы түнді жайлы ету үшін ең тиімді тәсілдер — психологиялық.
Асықпау. Жақындық жарыс емес.
Сенімге назар аудару. Қауіпсіздік сезімі бірінші.
Өз қарқынын құрметтеу. Әр адам әртүрлі.
Қысымды алып тастау. Міндет жоқ.
Бірге болуға назар аудару. Нәтиже емес, байланыс маңызды.
Жұп үшін ең қауіпсіз сұрақтардың бірі: «Бізге жайлы ма?». Егер жауап «иә» болса — бәрі дұрыс бағытта.
Қорытынды
Алғашқы түн — мәдени символ ғана емес, екі адамның жеке жақындасу тәжірибесі. Ол емтихан емес, дәлел емес, міндет емес. Әр жұптың жолы әртүрлі.
Ең маңызды үш негіз:
келісім
жайлылық
сенім
Қорқыныш қалыпты. Дайындық әртүрлі. Уақыт әртүрлі. Тәжірибе әртүрлі.
Жақындықтың ең қауіпсіз және әдемі формуласы — қысымсыз, келісімді және сенімге негізделген бастау.