Жыныстық ағарту — адамның денесі, дамуы, қарым-қатынас мәдениеті және қауіпсіздік туралы ғылыми негізделген, жас ерекшелігіне сай білім беру жүйесі. Бұл тек жыныстық қатынас туралы ақпарат емес; ол адамның өзін түсінуі, шекарасын қорғауы, денсаулығын сақтауы және құрметке негізделген қарым-қатынас құруы үшін қажет өмірлік дағдылар жиынтығы.
Қоғамда жыныстық ағарту туралы қате түсініктер жиі кездеседі. Кейбіреулер оны «ерте», «ұят» немесе «қажетсіз» деп санайды. Алайда ғылыми зерттеулер көрсеткендей, дұрыс және жасқа сай жыныстық білім:
- ерте жүктілікті азайтады
- жыныстық жолмен берілетін инфекциялар (ЖЖБИ) қаупін төмендетеді
- зорлық-зомбылықтың алдын алуға көмектеседі
- жасөспірімдердің психологиялық саулығын жақсартады
- жауапкершілікті шешім қабылдауды дамытады
Білімсіздік қауіпсіздікке тікелей қауіп төндіреді. Ақпарат тапшылығы жасөспірімдерді мифтерге, құрдастар қысымына және интернеттегі сенімсіз дереккөздерге тәуелді етеді. Ал ғылыми, бейтарап және мәдени тұрғыдан сезімтал ағарту — денсаулық пен құрмет мәдениетінің негізі.
Жыныстық ағарту деген не
Жыныстық ағарту (жыныстық тәрбие, жыныстық білім) — адамның жыныстық дамуы, репродуктивті денсаулық, қауіпсіздік, келісім, қарым-қатынас және жауапкершілік туралы кешенді білім беру процесі.
Мақсаты
- Денені және оның өзгерістерін түсіндіру
- Жыныстық жетілу кезеңін қауіпсіз өткізу
- Репродуктивті денсаулықты сақтау
- Қауіпсіз мінез-құлық қалыптастыру
- Келісім мен шекараны үйрету
- Құрметке негізделген қарым-қатынас мәдениетін дамыту
Не кіреді
- Жыныстық даму кезеңдері
- Физиологиялық өзгерістер
- Репродуктивті жүйе негіздері
- Қауіпсіз жыныстық мінез-құлық
- ЖЖБИ алдын алу
- Контрацепция туралы жалпы білім
- Келісім және жеке шекара
- Эмоциялық қатынас мәдениеті
- Гендерлік құрмет
Нені қамтымайды
Жыныстық ағарту:
- порнографиялық мазмұн емес
- жыныстық қатынасты насихаттау емес
- «ересек тақырыптарды ерте енгізу» емес
- моральдық айыптау немесе қысым емес
Бұл — денсаулық пен қауіпсіздікке бағытталған білім.
«Ағарту» түсінігінен айырмашылығы
Кейбір мәдени контекстте «жыныстық ағарту» ұғымы «әдепсіздік» немесе «батыс мәдениеті» ретінде қабылдануы мүмкін. Шын мәнінде, ол:
- медициналық-ғылыми
- қоғамдық денсаулыққа бағытталған
- жас ерекшелігіне сай
- мәдени бейтарап
Жыныстық дамудың кезеңдері
Адамның жыныстық дамуы бірнеше кезеңнен өтеді. Әр кезеңде дене, эмоция және психология өзгереді.
Балалық шақ
Бұл кезеңде жыныстық ағарту:
- дене мүшелерінің атауын дұрыс айту
- жеке шекараны түсіндіру
- «жақсы/жаман жанасу» ұғымы
- құпия қысымнан қорғану
Балаларға қауіпсіздік пен дене құқығы туралы түсінік беріледі.
Жасөспірімдік кезең
Жасөспірімдік — жыныстық жетілу басталатын кезең. Негізгі өзгерістер:
- гормондық белсенділік
- екінші жыныстық белгілер
- эмоциялық тұрақсыздық
- өзін-өзі тану
Бұл кезеңде білім өте маңызды, себебі жасөспірімдер:
- дене өзгерістерінен алаңдауы мүмкін
- құрдас қысымын сезінеді
- интернеттен ақпарат іздейді
Ересектікке өту
Бұл кезеңде:
- жеке құндылықтар қалыптасады
- қарым-қатынас тәжірибесі пайда болады
- жауапкершілік өседі
Жыныстық ағарту мұнда:
- қауіпсіз шешім қабылдау
- келісім мәдениеті
- денсаулық сақтау
- құрметті қатынас
Жыныстық жетілу: денедегі өзгерістер
Жыныстық жетілу — гормондар әсерінен дене өзгеретін табиғи процесс.
Қыз балалар
- кеуде дамуы
- етеккір басталуы
- дене пішінінің өзгеруі
- май тінінің көбеюі
Ұл балалар
- дауыс жуандауы
- бұлшықет дамуы
- дене түгінің өсуі
- жыныс мүшесінің өсуі
Ортақ өзгерістер
- бойдың тез өсуі
- тершеңдік
- безеу
- эмоциялық өзгерістер
- көңіл күй ауытқуы
Бұл өзгерістер қалыпты және уақытша екенін түсіндіру маңызды.
Репродуктивті денсаулық негіздері
Репродуктивті денсаулық — адамның ұрпақ өрбіту жүйесінің саулығы.
Оған кіреді:
- жыныс мүшелерінің қалыпты қызметі
- гормондық тепе-теңдік
- инфекцияның болмауы
- етеккір циклының тұрақтылығы
- ұрық түзілу сапасы
Репродуктивті денсаулық тек бала тууға емес, жалпы денсаулыққа әсер етеді.
Қауіпсіз жыныстық қатынас
Қауіпсіз жыныстық мінез-құлық — денсаулық пен психологиялық қауіпсіздікті сақтау тәсілі.
Қауіп ұғымы
Қауіп:
- ЖЖБИ жұқтыру
- жоспарланбаған жүктілік
- психологиялық қысым
- зорлық
- келісімсіз әрекет
Қорғану
Қауіпсіздік:
- жауапты шешім
- қорғану құралдары туралы білім
- медициналық тексерілу
- ақпараттану
Жауапкершілік
Жыныстық шешім — екі адамның жауапкершілігі.
Шешім қабылдау
Сау шешім:
- қысымсыз
- ақпаратқа негізделген
- келісіммен
- қауіпсіз
Келісім (consent) және шекара
Келісім — адамның өз денесі мен әрекеті туралы еркін шешімі.
Келісім деген не
- анық «иә»
- ерікті
- қысымсыз
- кез келген уақытта тоқтатылады
Еркіндік
Келісім:
- қорқынышсыз
- манипуляциясыз
- тәуелділіксіз
Қысымсыз таңдау
«Жоқ» — толық жауап.
Құрмет
Шекараны құрметтеу — сау қатынас негізі.
Құқық
Әр адамның:
- денесіне құқық
- шекараға құқық
- қауіпсіздікке құқық
Жыныстық жолмен берілетін инфекциялар
ЖЖБИ — жыныстық байланыс арқылы жұғатын инфекциялар.
Не
- бактериялық
- вирустық
- паразиттік
Қалай жұғады
- қорғалмаған жыныстық қатынас
- қан арқылы
- кейде анадан балаға
Алдын алу
- қауіпсіз мінез-құлық
- тексерілу
- медициналық көмек
Тексерілу мәдениеті
Тексерілу:
- жауапкершілік белгісі
- ұят емес
- денсаулық сақтаудың бөлігі
Контрацепция туралы білім
Контрацепция — жүктілікті жоспарлау тәсілдері.
Не үшін керек
- жоспарланбаған жүктілікті болдырмау
- отбасын жоспарлау
- денсаулық сақтау
Түрлері (жалпы)
- тосқауыл әдістер
- гормондық әдістер
- ұзақ мерзімді әдістер
Қате түсініктер
Мифтер:
- «қауіпті»
- «зиян»
- «қажет емес»
Ғылыми дерек: дұрыс қолданылғанда қауіпсіз.
Қарым-қатынас мәдениеті
Сау жыныстық мәдениет қарым-қатынастан басталады.
Сыйластық
- теңдік
- қадірлеу
- тыңдау
Сенім
- ашықтық
- шынайылық
Эмоциялық қауіпсіздік
- қысымсыз орта
- қабылдау
Жауапкершілік
- сезімге жауап беру
- шекараны сақтау
Жыныстық ағарту және жасөспірімдер
Жасөспірімдер үшін жыныстық білім ерекше маңызды.
Неге маңызды
- даму кезеңі
- ақпарат іздеу
- тәжірибе қызығушылығы
Қауіп факторлары
- құрдас қысымы
- интернет мифтері
- білім тапшылығы
Ерте жүктілік
Себептері:
- білімсіздік
- қорғану білмеу
- қысым
Қысым
- эмоционалдық
- әлеуметтік
Ақпарат тапшылығы
Сенімсіз ақпарат — қауіп.
Ата-аналарға нұсқаулық
Ата-ана — негізгі тәрбие көзі.
Қалай сөйлесу
- тыныш
- ашық
- айыптаусыз
Қай жаста
- ерте жастан қауіпсіздік
- жасөспірімде физиология
Қандай тіл
- жасқа сай
- ғылыми
- қарапайым
Сенімді орта
Бала:
- сұрай алады
- қорықпайды
- қабылданады
Мектептегі жыныстық білім
Мектеп — жүйелі ағарту орны.
Мақсаты
- ғылыми білім
- қауіпсіздік
- денсаулық
Пайдасы
- ерте жүктілік азаяды
- ЖЖБИ азаяды
- зорлық азаяды
Халықаралық тәжірибе
Кешенді жыныстық білім енгізілген елдерде:
- жасөспірім жүктілігі төмен
- инфекция аз
- қауіпсіз мінез жоғары
Қоғамдағы мифтер
«Бұл ерте»
Ғылыми дерек: жасқа сай ақпарат ерте емес.
«Бұл ұят»
Денсаулық — ұят емес.
«Бұл қажет емес»
Білімсіздік — қауіп.
«Бұл зиян»
Керісінше, ағарту қауіпсіздік береді.
Жыныстық ағартудың пайдасы
- қауіпсіз мінез
- денсаулық сақтау
- психологиялық тұрақтылық
- зорлықтың алдын алу
- жауапты шешім
Қазақстандағы жыныстық білім мәселелері
Ақпарат тапшылығы
- ресми бағдарламалар аз
- сенімді дерек аз
Мәдени тосқауыл
- ұят тақырыбы
- ашық диалог жоқ
Білім беру жүйесі
- жүйелі пән жоқ
- мұғалім даярлығы аз
Қоғамдық пікір
- қарсы көзқарас
- түсінбеушілік
Сау жыныстық мәдениет деген не
- келісім
- құрмет
- теңдік
- қауіпсіздік
- жауапкершілік
Қорытынды
Жыныстық ағарту — денсаулық, қауіпсіздік және құрмет мәдениетінің негізі.
Білім = қауіпсіздік
Ақпарат = жауапкершілік
Ағарту = денсаулық
Қоғамда жыныстық білімнің болуы:
- жасөспірімдерді қорғайды
- денсаулықты жақсартады
- зорлықты азайтады
- құрмет мәдениетін қалыптастырады
Сау қоғам — ақпараттанған қоғам.