Қазақ дәстүрінде немереге атаның атын қою — құрмет пен ұрпақ жалғастығының ең күшті белгісі саналады. Ұл балаға бұл дәстүр ерекше маңызды: ол — әулет тегінің, есімінің, беделінің жалғасы. Бұл бетте осы дәстүрдің тарихи негізін, атты дәлме-дәл қайталау мен үндес есім таңдаудың айырмашылығын және ислам тұрғысынан қарастырылуын түсіндіреміз.
Дәстүрдің тарихи негізі
Қазақ халқында ұлдың атасының атын алуы — «шаңырақ иесі» деген ұғыммен тікелей байланысты болған. Атасының есімін алған немере отбасының тірегі, тегінің жалғастырушысы саналған. Бұл дәстүр әсіресе үлкен әулеттерде, шежіре сақтайтын отбасыларда әлі күнге дейін берік сақталған.
Атты дәлме-дәл қайталау керек пе, әлде үндес есім жеткілікті ме?
- Толық қайталау — немереге атаның атын сол күйінде қою. Ең айқын құрмет белгісі, бірақ отбасында бірдей аты бар екі адам болғанда шатасу туындауы мүмкін.
- Үндес есім таңдау — атаның есімімен басталатын немесе соған дыбысы жақын есім қою. Мысалы, атаның аты Асқар болса, немересіне Асхат немесе Ануар сияқты есім қою — жұмсақ жалғастық түрі.
Мысалдар: үндес есімдер таблицасы
| Атаның аты | Үндес немере есімдері |
|---|---|
| Асқар | Асхат, Ануар, Айбар |
| Нұрлан | Нұрасыл, Нұрдәулет, Нұртілек |
| Ерлан | Ержан, Ерасыл, Ерболат |
| Мұхаммед | Дінмұхаммед, Мұрат |
| Ибраһим | Ислам, Ілияс |
| Санжар | Сұлтанбек, Сағындық |
Артықшылықтары мен қиындықтары
Артықшылықтары:
- Әулет тегінің сабақтастығы сақталады
- Ата үшін эмоционалды маңызды, зор құрмет саналады
- «Шаңырақ иесі» дәстүрі жалғасады
Қиындықтары:
- Отбасында бірдей есімді екі адам болса, шақыру кезінде шатасу мүмкін
- Бірнеше немере болса, барлық атаның атын қоя алмау — теңгерім сақтау қиындығы
Ислам тұрғысынан бұл дәстүр қалай қарастырылады?
Ислам дінінде атаның атымен атау міндетті емес, бірақ тыйым да салынбаған — толықтай мәдени дәстүр саналады. Жалғыз шарт — есімнің өзі жоғарыда аталған критерийлерге (мағынасы жақсы, исламдық тұрғыдан рұқсат) сай болуы керек. Егер атаның аты пайғамбарлар немесе сахабалар есімдерінің бірі болса (Ибраһим, Омар, Али сияқты), оны немереге қою — құрметті әрі сауапты іс болып саналады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Марқұм болған атаның атын немереге қоюға бола ма?
Иә, бұл — исламда да, қазақ дәстүрінде де рұқсат етілген, тіпті құрметтің белгісі саналады.
Атаның атын толық қайталамай, тек бастапқы әрпін алуға бола ма?
Иә, көптеген отбасы дәл осы жолды таңдайды — бұл жалғастықты да көрсетеді, шатасуды да болдырмайды.
Ата атымен есім қою — отбасылық құндылықты сақтаудың бір жолы. Бірақ есім таңдағанда ең маңыздысы — оның мағынасы мен балаға берер болашақ ырысы туралы негізгі критерийлерді ұмытпау.