Асқынулардың пайда болу қаупі көптеген факторларға, ең алдымен жүктіліктің мерзіміне тікелей байланысты. Мерзім ұлғайған сайын, процедураның күрделілігі мен ағзаға түсетін жүктеме артады, тиісінше қауіптер де жоғарылайды. Сондықтан әрбір пациент қысқа мерзімді асқынулардың қандай болатынын және қай кезде шұғыл түрде медициналық көмекке жүгіну керектігін нақты білуі тиіс.
Бұл мақалада біз дәлелді медицина (evidence-based medicine) принциптеріне сүйене отырып, жасанды түсіктің нақты медициналық қауіптерін, оларды мифтерден қалай ажыратуға болатынын және өз денсаулығыңызды қалай бақылау керектігін толық түсіндіреміз.
Қысқаша анықтама
Жасанды түсіктің қауіптері мен асқынулары — бұл жүктілікті медициналық жолмен тоқтатқаннан кейін пайда болуы мүмкін жағымсыз салдарлар. Қауіпсіз жағдайда жасалған аборттың тәуекелі төмен болғанымен, ең жиі кездесетін қысқа мерзімді асқынуларға қатты қан кету, инфекцияның түсуі, ұрықтың толық тазармауы және сирек жағдайда жатырдың зақымдануы жатады. Дене қызуының көтерілуі немесе тоқтамайтын қан кету кезінде шұғыл түрде дәрігерге қаралу қажет.
Жасанды түсік деген не
Медициналық анықтама бойынша, жасанды түсік — бұл фармакологиялық препараттарды немесе хирургиялық құралдарды қолдану арқылы жүктілікті тоқтату процесі.
Бүгінгі таңда оның екі негізгі түрі кеңінен қолданылады:
- Медикаментозды түсік: Ерте мерзімде (әдетте 9 аптаға дейін) арнайы гормоналды дәрі-дәрмектер ішу арқылы жасалады.
- Хирургиялық түсік: Вакуум-аспирация (сорып алу) немесе дәстүрлі кюретаж (қыру) арқылы жүзеге асырылады.
Бұл мақаланың мақсаты процедураның өзін немесе оның қалай жасалатынын сипаттау емес, оның салдарынан туындауы мүмкін нақты медициналық қауіптер мен асқынуларды объективті түрде түсіндіру болып табылады.
Асқыну қаупі неге байланысты
Түсіктің асқынулары кездейсоқ пайда болмайды. Қауіптің деңгейі бірнеше маңызды факторлардың жиынтығына байланысты:
- Жүктілік мерзімі: Бұл ең басты фактор. Жүктілік мерзімі неғұрлым аз болса, процедура соғұрлым жеңіл өтеді. 12 аптадан кейін жасалатын түсіктерде қан кету және жарақат алу қаупі едәуір артады.
- Қолданылған әдіс: Медикаментозды әдісте инфекция мен жатырдың механикалық зақымдану қаупі өте төмен, бірақ ұрықтың толық түспеу қаупі бар. Ал хирургиялық әдісте керісінше жағдайлар кездеседі.
- Медициналық бақылаудың сапасы: Заңсыз, антисанитариялық немесе біліксіз жағдайда (қылмыстық аборт) жасалған процедура әйел өміріне тікелей қауіп төндіреді.
- Қатар жүретін аурулар: Қан ұюының бұзылуы (анемия, тромбофилия) немесе жыныс жолдарындағы бұрыннан бар созылмалы инфекциялар асқыну ықтималдығын арттырады.
- Кейінгі тексерудің маңызы: Процедурадан кейінгі дәрігерлік бақылау мен УДЗ-ны (ультрадыбыстық зерттеуді) елемеу жасырын қабынудың ушығуына әкеледі.
Қысқа мерзімді асқынулар қандай болуы мүмкін
Процедурадан кейінгі алғашқы сағаттарда, күндерде немесе бірнеше апта ішінде пайда болатын жағымсыз жағдайлар қысқа мерзімді асқынулар деп аталады. Олардың ішіндегі ең негізгілері:
Қатты қан кету (геморрагия)
Аборттан кейін етеккірге ұқсас қан кету қалыпты жағдай. Алайда, кейде жатыр дұрыс жиырылмаса (атония) немесе қан тамырлары зақымдалса, өмірге қауіп төндіретін массивті қан кету басталуы мүмкін. Бұл шұғыл қан тоқтататын шараларды немесе қан құюды қажет етеді.
Толық аяқталмаған түсік
Бұл көбінесе медикаментозды түсік кезінде (2-5% жағдайда) кездеседі. Ұрық жұмыртқасы немесе оның қабықтарының бір бөлігі жатыр ішінде қалып қояды. Қалдықтар шіріп, инфекция тудырмауы үшін міндетті түрде қосымша хирургиялық тазалау (вакуум-аспирация) қажет болады.
Инфекция (сепсис)
Жатыр мойны ашық болған кезде немесе хирургиялық құралдар арқылы қынаптағы бактериялар жатыр қуысына еніп кетуі мүмкін. Егер қабыну уақтылы емделмесе (эндометрит), ол жатыр түтіктеріне өтіп, ауыр сепсиске әкелуі ықтимал.
Жатырдың немесе жатыр мойнының зақымдануы
Бұл тек хирургиялық абортқа (әсіресе кюретажға) тән қауіп. Металл құралдар жатыр мойнын жыртуы немесе жатыр қабырғасын тесіп жіберуі (перфорация) мүмкін. Бұл өте сирек кездесетін (1% төмен), бірақ шұғыл хирургиялық операцияны қажет ететін жағдай.
Анестезиядан болатын асқынулар
Хирургиялық түсік кезінде қолданылатын жалпы наркоз жүрек-қан тамырлары мен тыныс алу жүйесіне кері әсер етуі немесе ауыр аллергиялық реакциялар тудыруы мүмкін.
Жасанды түсіктен кейін қандай белгілерге ерекше назар аудару керек
Процедурадан кейінгі қалпына келу кезеңінде әйел өз жағдайын жіті қадағалауы тиіс. Мына симптомдар асқынудың басталып жатқанын білдіретін «алғашқы қоңыраулар» болуы мүмкін:
- Қан кетудің күшеюі: Қан мөлшерінің азаюдың орнына күн санап артуы немесе кенеттен ашық қызыл қанның ағуы.
- Қатты ауырсыну: Қалыпты тарту сезімі емес, дәрілер баса алмайтын, бүктетіп тастайтын қатты спазм.
- Қызу: Дене температурасының себепсіз көтерілуі.
- Жағымсыз иісті бөлінді: Бұл инфекцияның айқын белгісі.
- Әлсіздік, бас айналу, естен тану: Көп қан жоғалтудың белгісі.
Қай кезде шұғыл дәрігерге қаралу керек
Егер сізде төмендегі «Red flags» (Қызыл жалаушалар) белгілерінің кем дегенде біреуі байқалса, үйде күтіп отыруға немесе «өздігінен өтіп кетер» деп үміттенуге үзілді-кесілді тыйым салынады. Дереу жедел жәрдем шақырыңыз:
Чек-лист 1: Шұғыл медициналық көмек қажет ететін жағдайлар
- Өте мол қан кету: Сағатына 2 үлкен гигиеналық төсеме толығымен қанға сіңсе және бұл 2 сағат қатарынан жалғасса.
- Басылмайтын қатты ауырсыну: Іштің бір жағындағы немесе төменгі бөлігіндегі шыдатпайтын шаншу, пышақ сұққандай ауырсыну.
- Дене қызуының көтерілуі немесе қалтырау: Температураның 38°C немесе одан жоғары болуы.
- Есінен тану немесе қатты әлсіздік: Көздің қарауытуы, жүректің қатты соғуы, орнынан тұра алмау.
- Жағымсыз иісі бар бөлінді: Қынаптан келетін қан немесе сұйықтықтан іріңді, өткір иіс шықса.
- Симптомдардың тез нашарлауы: Ауырсыну мен қан кетудің минут санап артуы.
Ұзақ мерзімді салдар туралы не белгілі
Аборттың болашақ денсаулыққа тигізетін әсері туралы қоғамда түрлі пікірлер көп. Дәлелді медицина бұл мәселеге өте сақ қарайды:
Қауіпсіз жағдайда, асқынусыз жасалған түсік (әсіресе дәрілік немесе вакуумдық) әдетте әйелдің болашақ репродуктивті функциясына кері әсер етпейді және болашақ бедеулікке әкелмейді.
Алайда, егер түсік кезінде немесе одан кейін ауыр асқынулар орын алса, оның ұзақ мерзімді салдары болуы мүмкін. Мысалы:
- Инфекция мен қабыну (эндометрит, сальпингит) уақтылы емделмесе, жатыр түтіктерінің бітелуіне әкеліп, болашақта жүкті болуды қиындатуы (жасанды бедеулікке әкелуі) немесе жатырдан тыс жүктілік қаупін арттыруы мүмкін.
- Жатырды бірнеше рет қатты қыру жатыр мойнының әлсіздігіне немесе эндометрийдің зақымдануына әкелуі ықтимал, бұл кейінгі жүктіліктерде түсік тастау қаупін тудыруы мүмкін.
Сондықтан болашақ жүктілікке әсер туралы асыра айтулардан аулақ болған жөн, бәрі процедураның қалай өткеніне байланысты.
Аборт туралы жиі таралған мифтер
Қоғамдағы ақпараттық шудың салдарынан әйелдер көбіне негізсіз қорқыныштарға бой алдырады.
Кесте 1: Мифтер мен дәлелденген деректер
| Миф | Не белгілі (Дәлелденген факт) |
|---|---|
| «Аборт міндетті түрде бедеулікке әкеледі» | Жалған. Қауіпсіз, асқынусыз жасалған аборт болашақта бала көтеру мүмкіндігін төмендетпейді. Бедеулік тек ауыр инфекциялық немесе механикалық асқынулардан кейін ғана болуы мүмкін. |
| «Аборт әрдайым депрессияға әкеледі» | Асыра айтылған. Психологиялық күйзеліс пен қайғыру қалыпты жағдай, бірақ клиникалық депрессия барлық әйелдерде бола бермейді. Көбінесе бұл әйелдің жалпы психологиялық жағдайына байланысты. |
| «Қауіпсіз аборттың өзі міндетті түрде ауыр ұзақ мерзімді зиян береді» | Жалған. Егер процедура ерте мерзімде, клиникада жасалса, ұзақ мерзімді медициналық қауіп өте төмен (1%-дан аз). |
| «Аборт сүт безі обырының (рактың) қаупін арттырады» | Жалған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) және ірі зерттеулердің нәтижесі аборт пен сүт безі обыры арасында ешқандай байланыс жоқ екенін дәлелдеген. |
Қысқа мерзімді және ықтимал ұзақ мерзімді қауіптерді салыстыру
Кесте 2: Асқынуларды бағалау және әрекет ету жоспары
| Асқыну түрі | Қашан байқалуы мүмкін | Не істеу керек |
|---|---|---|
| Қатты қан кету | Алғашқы сағаттарда немесе күндерде | Дереу жедел жәрдем шақыру |
| Инфекция (қабыну) | 2-7 күннен кейін (қызу, жаман иіс) | Шұғыл түрде дәрігерге бару, антибиотиктер қабылдау |
| Толық емес түсік | 1-2 апта ішінде (ұзақ қан кету, спазм) | УДЗ жасату, вакууммен тазалау қажет болуы мүмкін |
| Жатыр мойнының зақымдануы | Процедура кезінде (хирургиялық) | Дәрігерлер операция кезінде шұғыл шара қабылдайды |
| Түтікшелердің бітелуі (бедеулік қаупі) | Ұзақ мерзімді (инфекциядан кейін) | Инфекцияның алдын алу үшін уақтылы тексеріліп, емделу керек |
Жасанды түсіктен кейін нені бақылау керек
Асқынулардың алдын алу үшін үй жағдайында мына көрсеткіштерді күнделікті қадағалап отыру өте маңызды:
Чек-лист 2: Күнделікті бақылау парағы
- Қан кету көлемі: Қолданылған гигиеналық төсемелердің санын бақылау (тампон қолдануға қатаң тыйым салынады!).
- Ауырсыну: Іштің тартуы бәсеңдеп жатыр ма, әлде күшейіп, спазмға айналып бара ма?
- Дене қызуы: Күніне екі рет термометрмен өлшеп тұру (37.5°C-қа дейін қалыпты болуы мүмкін, одан жоғары — қауіпті).
- Бөліндінің иісі: Кез келген жағымсыз немесе іріңді иіс инфекцияны білдіреді.
- Жалпы хал: Бас айналу, әлсіздік немесе естен тану белгілері бар-жоғын бағалау.
Қысқаша айтқанда
- Қауіпсіз жағдайда жасалған аборттың тәуекелі төмен: Заманауи әдістер (дәрілік және вакуум) дұрыс орындалғанда қауіпсіздік деңгейі өте жоғары.
- Негізгі қысқа мерзімді асқынулар қандай: Бұған қатты қан кету, толық емес түсік, инфекция және өте сирек жағдайда жатыр жарақаты жатады.
- Қауіп қашан артады: Жүктілік мерзімі үлкен болған сайын және дәрігерлік бақылау мен УДЗ тексеруі жасалмаған жағдайда.
- Қандай белгілер шұғыл көмекті талап етеді: Мол қан кету, жоғары температура, шыдатпайтын ауырсыну және жағымсыз иіс.
- Ұзақ мерзімді зиян туралы дәлелдер: Асқынусыз өткен аборт бедеулікке әкелмейді, бірақ инфекция түсіп, қабыну болса, болашақ репродуктивті денсаулыққа қауіп төнуі мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
1. Жасанды түсіктің ең жиі асқынуы қандай?
Ең жиі кездесетіні — толық емес түсік (әсіресе медикаментозды әдісте) және ұзаққа созылған немесе көп мөлшердегі қан кету.
2. Қауіп қашан жоғарылайды?
Жүктіліктің 12 аптасынан кейін, сондай-ақ әйелде қан ұюының бұзылуы немесе жыныс жолдарындағы инфекциялар болған кезде қауіп айтарлықтай артады.
3. Қан кету қай кезде қауіпті?
Егер қан кету өте күшті болса (бір сағатта 2 үлкен төсеме толса) немесе қан ұзақ уақыт бойы азаймай тоқтаусыз ақса, бұл өмірге қауіпті геморрагия белгісі.
4. Инфекция белгілері қандай?
Дене температурасының 38°C-тан жоғарылауы, қалтырау, іштің қатты ауыруы және қынаптан келетін бөліндіден жағымсыз, іріңді иістің шығуы.
5. Болашақта жүкті болуға әсер ете ме?
Қалыпты, асқынусыз өткен аборт келесі жүктіліктерге кедергі келтірмейді. Бірақ инфекция немесе жатыр жарақаты болса, қиындықтар туындауы мүмкін.
6. Бедеулік қаупі бар ма?
Қауіпсіз процедурада ол өте төмен. Бедеулік көбінесе қабыну ауруларынан кейін түтікшелердің бітелуі салдарынан ғана орын алады.
7. Қай кезде жедел жәрдем шақыру керек?
Естен тануға шақ қалғанда, тоқтамайтын қан кетуде, шыдатпайтын спазмда немесе жоғары қызба кезінде бірден жедел жәрдем шақыру қажет.
8. Қысқа мерзімді асқынулар қашан байқалады?
Олар процедура кезінде немесе одан кейінгі алғашқы 2 апта ішінде көрініс табады.
9. Ұзақ мерзімді салдар барлық әйелде бола ма?
Жоқ. Әйелдердің басым көпшілігі физикалық тұрғыдан толық қалпына келеді және болашақта сау балалар дүниеге әкеледі. Асқынулар тек жекелеген жағдайларда ғана болады.
10. Дәрігерге кейінгі бақылау не үшін керек?
УДЗ арқылы жатырдың толық тазарғанын көру, жасырын инфекцияның жоқтығын растау және асқынулардың алдын алу үшін міндетті түрде дәрігерге қайта қаралу қажет.
Қорытынды
Жасанды түсіктің нақты медициналық қауіптері бар, бірақ оларды дәлелсіз қорқыныштардан ажыратып, тек дәлелді медицинаға сүйеніп түсіндіру маңызды. Қауіпсіз жағдайда, білікті дәрігердің бақылауымен ерте мерзімде жасалған процедураның асқыну қаупі өте төмен және ол әдетте болашақ бедеулікке әкелмейді.
Дегенмен, басты назар — әйелдің өз денсаулығын мұқият бақылауында болуы керек. Қысқа мерзімді қауіпті белгілерді (қатты қан кету, қызу, инфекция) уақытында тану және оларды «өздігінен өтіп кетер» деп елемеу — ауыр ұзақ мерзімді салдардың алдын алудың жалғыз жолы. Қандай да бір күмәнді немесе қауіпті симптомдар байқалса, ешқашан уақыт жоғалтпай, бірден медициналық көмекке жүгініңіз.