Үй жағдайында түсік тастауға тырысу Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) терминологиясы бойынша «қауіпсіз емес аборт» (unsafe abortion) санатына жатады. Статистикаға сүйенсек, дәрігерлік бақылаусыз жасалған мұндай әрекеттер әлемдегі ана өлімі мен қайтымсыз бедеуліктің ең басты себептерінің бірі болып табылады. Медициналық бақылаудың жоқтығы кез келген кішігірім ауытқудың тез арада өмірге қауіп төндіретін төтенше жағдайға ұласуына себеп болады.
Бұл мақалада біз дәлелді медицина (evidence-based medicine) принциптеріне сүйене отырып, үй жағдайында түсік тастау неге қауіпті екенін, оның қандай ауыр асқынуларға әкелетінін және қандай қауіпті белгілер кезінде уақыт жоғалтпай шұғыл медициналық көмекке жүгіну керектігін толық әрі түсінікті тілмен түсіндіреміз.
Қысқаша анықтама
Үй жағдайында түсік тастау — бұл медициналық бақылаусыз, өз бетімен түрлі дәрі-дәрмектерді немесе дәлелденбеген халық емдерін қолдану арқылы жүктілікті үзу әрекеті. Бұл процедура өмірге аса қауіпті, себебі ол тоқтаусыз қатты қан кетуге, жатыр ішілік ауыр инфекцияға (сепсиске), ішкі ағзалардың зақымдануына және қайтымсыз бедеулікке әкелуі мүмкін. Кез келген асқыну кезінде дереу медициналық көмек қажет.
Үй жағдайында түсік тастауға тырысу неге қауіпті
Үйдегі жағдайда жасалатын кез келген аборт әрекеті ең алдымен диагностиканың және бақылаудың жоқтығымен қауіпті. Білікті гинеколог дәрігер жүктілікті үзу туралы шешім қабылдамас бұрын бірнеше маңызды факторларды міндетті түрде тексереді. Үйде бұл мүмкіндіктердің ешқайсысы жоқ.
Біріншіден, жатырдан тыс жүктілік қаупі. Бұл өте маңызды мәселе. Егер ұрық жатырда емес, жатыр түтігінде орналасса, ешқандай дәрі немесе үйде жасалған әрекет оны шығара алмайды. Бұл жағдайда түтікшенің жыртылуы орын алып, әйел ішкі қан кетуден бірнеше сағат ішінде көз жұмуы мүмкін. Клиникада бұл қауіпті процедура алдындағы УДЗ (ультрадыбыстық зерттеу) арқылы алдын ала анықтайды.
Екіншіден, қан тоқтататын және шұғыл реанимациялық жабдықтардың болмауы. Жатыр — өте қан тамырларына бай ағза. Егер ұрық жұмыртқасы жатыр қабырғасынан ажыраған кезде ірі қан тамыры зақымдалса немесе жатыр дұрыс жиырылмаса, тоқтаусыз геморрагия (қан кету) басталады. Ауруханада дәрігерлер қанды арнайы препараттармен немесе хирургиялық жолмен бірнеше минутта тоқтата алады, ал үйде бұл мүмкін емес.
Үшіншіден, инфекциялық бақылаудың жоқтығы. Кез келген бейресми немесе өз бетімен жасалған араласу жатыр мойны арқылы ішке бактериялардың түсуіне жол ашады. Жатырдың іші — инфекцияның тез көбеюі үшін өте қолайлы орта. Үйдегі стерильді емес жағдайлар тікелей сепсиске (қанның бұзылуына) алып келеді.
Қандай асқынулар болуы мүмкін
Медициналық қадағалаусыз жасалған әрекеттердің салдары өте ауыр болуы мүмкін. Негізгі асқынуларға мыналар жатады:
Қатты қан кету (Геморрагия)
Бұл — үйдегі түсік әрекеттерінің ең жиі кездесетін және ең қауіпті салдары. Жүктілік кезінде жатырдың қанмен қамтамасыз етілуі еселеп артады. Өз бетімен қабылданған препараттар немесе басқа да әдістер жатырдың дұрыс емес, хаосты түрде жиырылуына әкеледі. Егер жатыр тамырлары ашық қалса, әйел өте қысқа уақыт ішінде критикалық көлемде қан жоғалтады. Бұл геморрагиялық шокқа және өлімге алып келуі ықтимал.
Инфекция және Сепсис
Егер жатыр қуысына инфекция түссе, ол тез арада эндометритке (жатырдың ішкі қабатының қабынуы) ұласады. Инфекция белгілері бірден басталмауы да мүмкін, ол біртіндеп дамып, іріңді процеске айналады. Уақтылы антибиотиктермен емделмеген жағдайда инфекция бүкіл ағзаға тарап, сепсис тудырады. Бұл жағдай жансақтау бөлімінде (реанимацияда) шұғыл емдеуді қажет етеді және болашақ бедеуліктің тікелей себебі болады.
Толық аяқталмау (Толық емес түсік)
Үйдегі әрекеттер көбінесе ұрықтың немесе оның қабықтарының жатырдан толық шықпауына әкеледі. Іште қалған тіндер шіри бастайды. Бұл үздіксіз қан кетуді және ауыр инфекцияны тудырады. Толық емес түсікті тек дәрігер ғана вакуум-аспирация немесе хирургиялық тазалау арқылы емдей алады.
Ішкі ағзалардың зақымдануы
Кейбір әйелдер дәрі-дәрмекпен шектелмей, физикалық түрде түрлі заттарды пайдаланып аборт жасауға тырысады. Бұл жатыр мойнының жыртылуына, жатыр қабырғасының тесілуіне (перфорация) және көршілес жатқан ішек немесе қуықтың зақымдануына әкеп соғады. Бұл — іш қуысының қабынуына (перитонитке) әкелетін, шұғыл ота жасауды қажет ететін өте ауыр хирургиялық жағдай.
Қандай белгілер қауіпті
Үй жағдайында қандай да бір әрекет жасағаннан кейін немесе түсік қаупі туындаған кезде ағзаңыз берген сигналдарды дұрыс түсіну маңызды. Төмендегі белгілердің кез келгені асқынудың басталғанын білдіреді:
Өте көп қан кету
Қалыпты етеккірден әлдеқайда көп қанның келуі. Егер сіз сағатына 1-2 үлкен гигиеналық төсемені ауыстыруға мәжбүр болсаңыз және бұл жағдай 2 сағаттан артық жалғасса, бұл өмірге қауіпті геморрагияның белгісі. Қанның құрамында көлемі лимондай үлкен ұйындылардың болуы да өте қауіпті.
Қатты ауырсыну
Іштің төменгі жағындағы немесе жамбас аймағындағы шыдатпайтын, қатты спазм. Егер ауырсыну басылмаса, қарапайым ауырсынуды басатын дәрілерге көнбесе немесе іштің бір жағынан ғана қатты шаншып ауырса, бұл жатырдан тыс жүктіліктің жыртылуы немесе жатырдың зақымдануы болуы мүмкін.
Қызу және қалтырау
Дене температурасының 38°C-тан жоғары көтерілуі. Бұл — жатыр қуысында инфекцияның немесе іріңді процестің басталғанын білдіретін негізгі сигнал. Температура көбінесе қатты тоңумен (қалтыраумен) қатар жүреді.
Әлсіздік, бас айналу және естен тану
Қанды көп жоғалту қан қысымының күрт төмендеуіне (гипотензия) және миға оттегінің жетіспеуіне әкеледі. Егер сіз орныңыздан тұрғанда басыңыз айналса, көзіңіздің алды қарауытып, құлағыңыз шыңылдаса немесе есіңізден танып қалсаңыз — бұл ағзаның критикалық жағдайда екенін көрсетеді.
Жағымсыз иісті бөлінді
Қынаптан бөлінетін қаннан немесе сұйықтықтан өткір, бұзылған немесе іріңді иіс шықса. Бұл жатырда ұрық қалдықтарының шіри бастағанын және инфекция инфекция белгілері асқынғанын нақты дәлелдейді.
Қай кезде бірден жедел көмекке жүгіну керек
Егер сіз немесе сіздің жақыныңыз үй жағдайында түсік тастауға тырысса немесе кенеттен түсік қаупі басталса, ешқашан үйде отырып «өзі басылады» деп күтпеңіз. Төмендегі шұғыл көмек (Red Flags) чек-листіне назар аударыңыз. Егер осылардың біреуі ғана байқалса, дереу жедел жәрдем шақырыңыз:
ЧЕК-ЛИСТ: Шұғыл медициналық көмек қажет ететін жағдайлар
- 2 сағат қатарынан сағатына 2 немесе одан да көп үлкен төсеніш (прокладка) толықтай қанға сіңсе.
- Ауырсыну соншалықты қатты болғандықтан, жүру, сөйлеу немесе тік тұру мүмкін болмаса.
- Дене қызуы 38°C немесе одан да жоғары болып, қалтырау байқалса.
- Аяқ-қолыңыз мұздап, теріңіз бозарып, естен тану жағдайы болса.
- Тыныс алуыңыз қиындап, жүрегіңіз минутына 100-120 реттен жиі соқса (тахикардия).
- Қынаптан келетін бөліндіден өте жағымсыз, іріңді иіс шықса.
Жедел жәрдем келгенше ешқандай тамақ жемеңіз және су ішпеңіз (шұғыл хирургиялық наркоз қажет болуы мүмкін), жатып демалыңыз және қан мөлшерін бағалау үшін қолданған төсеніштеріңізді тастамаңыз.
Кесте: Клиникалық бақылаудағы аборт пен үй жағдайындағы қауіпті абортты салыстыру
| Көрсеткіш | Клиникадағы қауіпсіз медициналық көмек | Үй жағдайындағы қауіпті әрекет |
|---|---|---|
| Жүктіліктің орналасуы | УДЗ арқылы алдын ала тексеріліп, жатырдан тыс жүктілік жоққа шығарылады. | Тексерілмейді. Егер жатырдан тыс болса — өлім қаупі жоғары. |
| Қан кетуді бақылау | Дәрігерлер қан мөлшерін бақылайды, қажет болса қан тоқтататын препараттар егеді. | Бақылаусыз. Массивті қан жоғалтудан геморрагиялық шок болуы мүмкін. |
| Инфекциялық қауіпсіздік | Стерильді жағдай, қажет жағдайда профилактикалық антибиотиктер тағайындалады. | Стерильді емес орта. Сепсис пен іріңді қабыну қаупі өте жоғары. |
| Толық тазару кепілдігі | Кейінгі УДЗ бақылауы арқылы жатырдың толық тазарғаны расталады. | Көбінесе ұрық қалдықтары қалып қойып, ұзақ қан кету мен шіруге әкеледі. |
Неге медициналық бақылау маңызды
Медициналық көмек — бұл жай ғана процедураны жасау емес, ол бүкіл процесті қауіпсіз басқару. Неліктен гинеколог дәрігердің бақылауы өмірлік маңызды?
- Дәл мерзімді анықтау: Жүктілік мерзімі аборттың қай әдісі қауіпсіз болатынын анықтайды. Үй жағдайында мерзімді қате есептеу ауыр асқынуларға әкеледі.
- Резус-факторды ескеру: Егер әйелдің қаны резус-теріс болса, түсіктен кейін болашақ жүктіліктерде резус-конфликт болмауы үшін арнайы антирезус-иммуноглобулин егілуі тиіс. Үйде бұл мүмкін емес, ал егілмесе, келесі балаларда ауыр гемолитикалық ауру дамиды.
- Психологиялық қолдау: Медициналық орта тек физикалық емес, психологиялық қолдауды да қамтамасыз етеді.
- Кейінгі контрацепция мен сауығу: Дәрігер ағзаның толық қалпына келуі үшін дұрыс контрацепция мен дәрумендерді тағайындайды.
Не істеуге болмайды
Егер сіз қажетсіз жүктілікпен бетпе-бет келсеңіз немесе түсік қаупінің белгілерін байқасаңыз, мына әрекеттерді жасауға қатаң тыйым салынады:
- Өз бетімен дәрі қолдану: Интернеттен оқыған, таныстардан естіген немесе заңсыз жолмен сатып алынған белгісіз дәрі-дәрмектерді ішу өмірге тікелей қауіп төндіреді. Олардың дозасы мен ағзаға әсері болжаусыз.
- Халық емін қолдану: Қыша, йод қосылған ыстық ванналарға түсу, шөп қайнатпаларын ішу немесе ішке ауыр заттар қою ешқашан қауіпсіз түсікке әкелмейді. Олар тек жатырдан қатты қан кетуді қоздырады.
- Күту: «Өздігінен қан тоқтар» немесе «ауыруы басылар» деп үйде жату — өте қауіпті қателік. Асқынулар сағат сайын ушыға береді.
- Симптомдарды елемеу: Әсіресе дене қызуы, әлсіздік немесе жаман иісті бөлінді пайда болғанда ұялып немесе қорқып дәрігерге бармау қайтымсыз бедеулікке (жатырды толық алып тастауға) немесе өлімге әкелуі мүмкін.
Қысқаша айтқанда
- Үй жағдайында түсік тастау әрекеті әйел өмірі мен болашақ денсаулығы үшін ең қауіпті қадамдардың бірі болып табылады.
- Медициналық бақылаусыз жасалған аборт массивті қан кетуге, жатыр ішілік сепсиске және ішкі ағзалардың жыртылуына әкеледі.
- Қатты қан кету, шыдатпайтын ауырсыну, 38°C-тан жоғары қызба және естен тану — шұғыл жедел көмек шақыруды талап ететін қауіпті белгілер.
- Жатырдан тыс жүктілікті тек дәрігер ғана УДЗ арқылы көре алады, ал үйде ол жыртылып, өлімге әкелуі ықтимал.
- Қандай жағдай болмасын, уақыт жоғалтпай, өз денсаулығыңызды сақтау үшін кәсіби гинеколог маманға жүгіну өте маңызды.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
1. Үй жағдайында түсік тастау қауіпті ме?
Иә, өте қауіпті. Дәрігерлік бақылаудың, УДЗ-ның және стерильді ортаның болмауы өмірге қауіп төндіретін қан кетуге және ауыр инфекцияларға әкеледі. Бұл ана өлімінің басты себептерінің бірі.
2. Өз бетімен ішкен дәрінің зияны бар ма?
Сөзсіз бар. Дәрігердің тағайындауынсыз ішілген дәрілер гормоналды фонды бұзады, жатырдың қате жиырылуына әкеп соғады және тоқтаусыз геморрагияны тудырады. Сонымен қатар, егер жүктілік жатырдан тыс болса, бұл дәрілер көмектеспейді, тек жағдайды ушықтырады.
3. Толық емес түсік деген не және ол несімен қауіпті?
Бұл ұрықтың немесе қағанақтың бір бөлігінің жатыр ішінде қалып қоюы. Ол іште шіріп, іріңді қабыну тудырады және ұзақ, қауіпті қан кетуге себеп болады. Оны тек ауруханада тазалау қажет.
4. Қан кету қай кезде шұғыл көмекті қажет етеді?
Егер бір сағат ішінде екі үлкен төсеніш қанға толық сіңіп қалса және бұл екі сағат қатарынан қайталанса, дереу жедел жәрдем шақыру керек.
5. Инфекция белгілері қандай?
Инфекцияның негізгі белгілеріне 38°C-тан жоғары дене қызуы, қалтырау, іштің қатты ауыруы және қынаптан келетін бөліндіден іріңді, өте жағымсыз иістің шығуы жатады.
6. Үйде жасалған аборттан кейін бедеулік қаупі бар ма?
Иә, өте жоғары. Үйдегі аборттан кейінгі қабыну мен инфекция жатыр түтіктерінің бітелуіне немесе эндометрийдің бұзылуына әкеледі, бұл болашақта жүкті болуды мүмкін емес етеді. Асқыну өте ауыр болса, дәрігерлер әйелдің өмірін сақтап қалу үшін жатырды толық алып тастауға мәжбүр болуы мүмкін.
7. Егер ауырсыну қатты болса, үйде ауырсынуды басатын дәрі іше беруге бола ма?
Жоқ. Дәрі ауырсынуды уақытша басуы мүмкін, бірақ ол ішкі асқынуды (мысалы, түтіктің жыртылуын немесе жатырдың зақымдануын) жасырып қалады. Бұл дәрігерге дұрыс диагноз қоюға кедергі келтіреді. Қатты ауырсыну кезінде тек дәрігерге көріну қажет.
8. Дәрігерге баруға ұялсам не істеуім керек?
Ұялу немесе қорқу сіздің өміріңізден қымбат емес. Медицина қызметкерлері пациент құпиялығын сақтауға міндетті (дәрігерлік құпия). Асқынуды емдемей үйде күту денсаулығыңызға орны толмас нұқсан келтіреді.
9. Қай кезде гинекологқа бару керек?
Жүктілікті үзу туралы шешім қабылдаған сәтте, немесе өздігінен қан кету мен ауырсыну басталған алғашқы белгілерде бірден дәрігерге бару керек.
10. УДЗ не үшін соншалықты маңызды?
УДЗ жүктіліктің нақты мерзімін анықтайды және ең бастысы — ұрықтың жатыр түтігінде емес, жатыр қуысында орналасқанын растайды. Бұл ақпаратсыз кез келген әрекет өмірге қауіпті.
Қорытынды
Үй жағдайында түсік тастау әрекеті — бұл денсаулыққа жасалған үлкен қастандық. Мұндай қадамның арты қатты қан кету, инфекция, бедеулік сияқты ауыр асқынуларға әкеліп қана қоймай, әйелдің өмірін қиюы мүмкін екенін ешқашан естен шығармау керек. Жүктілік кезінде туындаған кез келген мәселе тек білікті медициналық көмек арқылы шешілуі тиіс.
Егер сіз қауіпті белгілерді байқасаңыз — өте көп қан кету, қатты ауырсыну, қызу немесе әлсіздік сезінсеңіз, қорқыныш пен ұятты шетке ысырып, уақыт жоғалтпай дереу жедел жәрдем шақырыңыз немесе жақын маңдағы ауруханаға барыңыз. Дәрігерлерге уақтылы жүгіну сіздің өміріңіз бен болашақта ана болу бақытыңызды сақтап қалатынын ұмытпаңыз.