Түсік деген не
Түсік (медициналық тілде аборт) – бұл ұрық өз бетінше өмір сүре алмайтын кезеңге дейін жүктіліктің тоқтатылу процесі. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі бекіткен клиникалық хаттамаларға сәйкес, бұл жағдайға байланысты нақты медициналық шектеулер қойылған.
Жүктіліктің 22 аптасына дейінгі және ұрықтың салмағы 500 граммға жетпеген жағдайдағы үзілуі медициналық тұрғыдан түсік болып саналады. Ол мерзіміне қарай ерте (16 аптаға дейін) және кеш (16-22 апта аралығында) түсік болып бөлінеді. Егер жүктілік 22 аптадан кейін үзілсе, ол мерзімінен бұрын босану қатарына жатады. Бұл процесс әйел ағзасындағы табиғи өзгерістердің нәтижесінде өздігінен пайда болуы немесе арнайы медициналық шаралардың көмегімен жасанды түрде жүзеге асырылуы мүмкін.
Түсіктің негізгі түрлері
Медицинада жүктілікті тоқтатудың бірнеше әдісі бар. Дәрігерлер нақты әдісті жүктілік мерзіміне, әйелдің денсаулық жағдайына және клиникалық көрсеткіштерге қарай таңдайды.
Медициналық түсік (дәрілік)
Дәрілік түсік – бұл хирургиялық араласусыз, арнайы препараттарды қабылдау арқылы жүктілікті тоқтату әдісі. Бұл процедура әдетте жүктіліктің ерте кезеңінде, көбінесе 7-10 аптаға дейін жасалады. Негізгі қолданылатын препараттардың бірі прогестерон гормонын блоктайды, нәтижесінде жатырдың шырышты қабаты бұзылып, ұрықтың дамуы тоқтайды. Одан кейін берілетін екінші препарат жатырдың жиырылуын ынталандырады да, ұрық жұмыртқасы ағзадан шығарылады. Бұл әдіс жатырдың шырышты қабатын механикалық зақымдамайды, сондықтан анағұрлым қауіпсіз саналады.
Вакуум-аспирация
Вакуумдық аспирация (мини-аборт) – арнайы вакуумдық сорғыш құрылғысының көмегімен жатыр қуысын тазарту процедурасы. Ол әдетте жүктіліктің 6-12 аптасы аралығында жасалады. Процедура жергілікті немесе жалпы анестезиямен өтеді және қысқа уақытты алады. Жатыр мойны аз кеңейтілетіндіктен, ішкі ағзалардың жарақат алу қаупі төмен болады.
Хирургиялық түсік
Хирургиялық аборт (кюретаж) – дәрігер арнайы медициналық құралдардың көмегімен жатыр мойнын кеңейтіп, ұрықты механикалық түрде алып шығатын дәстүрлі әдіс. Бұл әдіс 12 аптадан асқан кезде немесе басқа әдістерді қолдану мүмкін болмаған жағдайда, сондай-ақ толық емес түсік кезінде жатырды тазарту үшін тағайындалады. Процедура міндетті түрде анестезиямен стационарлық жағдайда өтеді және инфекцияның алдын алу үшін операциядан кейінгі мұқият бақылауды қажет етеді.
Өздігінен түсік (спонтанды)
Өздігінен түсік – бұл ешқандай медициналық немесе механикалық араласусыз, ұрықтың табиғи түрде жатырдан түсіп қалуы. Бұл жағдай көбінесе жүктіліктің алғашқы 12 аптасында кездеседі, бірақ 22 аптаға дейін болуы да мүмкін. Статистикаға сүйенсек, барлық анықталған жүктіліктердің шамамен 10-15%-ы осындай жолмен үзіледі. Егер бұл жағдай бірнеше рет қатарынан қайталанса, ол әдеттегі түсік деп аталады.
Өздігінен түсік неге болады
Өздігінен түсік тастау қаупіне көптеген ішкі және сыртқы факторлар әсер етеді. Пациенттер көбінесе бұған өздерін кінәлайды, алайда көп жағдайда бұл табиғи сұрыпталу процесі немесе бақылауға келмейтін медициналық себептерге байланысты болады.
- Хромосомалық себептер: Ерте мерзімдегі түсіктердің жартысынан көбі ұрықтағы генетикалық немесе хромосомалық ауытқуларға байланысты орын алады. Бұл жағдайда ұрық дұрыс дамымайды және ағза оны табиғи түрде қабылдамайды.
- Гормондық факторлар: Ана ағзасында прогестерон гормонының жетіспеушілігі жүктіліктің қалыпты сақталуына кедергі келтіреді. Сонымен қатар, қалқанша безінің немесе бүйрек үсті безінің аурулары да гормоналды фонды бұзып, түсікке әкелуі мүмкін.
- Инфекциялар: Жыныс жолдары арқылы берілетін инфекциялар, токсоплазмоз, қызамық, цитомегаловирус немесе ауыр вирустық аурулар ұрықтың дамуын тоқтатады.
- Жатыр патологиялары: Жатыр миомасы, жатыр қуысының пішінінің туа біткен өзгеруі немесе жатыр мойнының жеткіліксіздігі ұрықтың берік бекінуіне және қауіпсіз өсуіне мүмкіндік бермейді.
- Өмір салты: 30-дан, әсіресе 40-тан асқан әйелдерде түсік қаупі едәуір жоғарылайды. Сонымен қатар, қатты стресс, экологиялық факторлар мен пестицидтердің әсері де қауіпті арттырады.
Түсік белгілері
Жүктіліктің үзілуі немесе аборт процесі кезінде әйел ағзасында нақты физиологиялық өзгерістер болады. Түсік белгілері әртүрлі дәрежеде білінуі мүмкін.
- Қан кету: Қынаптан қанның бөлінуі – ең алғашқы және басты симптом. Ол аздап жағынды түрінде басталып, біртіндеп қатты қан кетуге ұласуы мүмкін. Қанның түсі ашық қызылдан қоңырға дейін өзгереді, ал құрамында қан ұйындылары немесе тіндер байқалуы мүмкін.
- Іштің төменгі жағының ауырсынуы: Жатырдың жиырылуына байланысты іштің төменгі бөлігінде толғақ тәрізді немесе спазмдық ауырсыну пайда болады.
- Белдің ауырсынуы: Ауырсыну сезімі бел мен арқаның төменгі тұсына берілуі жиі кездеседі.
- Әлсіздік: Қан жоғалтудың және гормоналды өзгерістердің салдарынан жалпы әлсіздік, қатты шаршау сезімі туындайды.
- Бас айналу: Қан қысымының төмендеуі және көп қан кету бас айналуға, көздің қарауытуына және кейде естен тануға әкеп соғады.
Уақыт шкаласы: «Түсік қаупі және аборт түрлері»
Графикада 1-ден 22 аптаға дейінгі жүктілік мерзімін көрсететін көлденең сызық бейнеленеді. 7-10 аптаға дейін «Дәрілік түсік» (жасыл аймақ), 6-12 апта аралығында «Вакуум-аспирация» (сары аймақ), 12 аптадан кейін «Хирургиялық түсік» (қызғылт сары аймақ) белгіленеді. Шкаланың төменгі жағында жүктіліктің әр триместріндегі өздігінен түсік тастау қаупінің пайызы көрсетіледі.
Түсік қаупінің белгілері
Түсік қаупі (түсік тастау қаупі) – бұл жүктіліктің тоқтатылу қаупі бар, бірақ уақытында медициналық көмек көрсетілсе, ұрықты сақтап қалу мүмкіндігі жоғары жағдай.
Ерте симптомдарға іштің сәл тартып ауыруы, беліңіздің сырқырауы және қынаптан аз мөлшерде қызғылт немесе қоңырқай бөліністердің келуі жатады. Егер бұл кезде жатыр мойны жабық болса және ұрық тірі болса, дәрігерлер жүктілікті сақтап қалу үшін консервативті ем (спазмолитиктер, гормоналды препараттар) тағайындайды. Қауіп әсіресе физикалық ауыр жүк көтергенде, қатты психологиялық күйзеліс кезінде немесе бұрын түсік тастаған әйелдерде жоғары болады.
Түсік кезінде дәрігерге қашан қаралу керек
Кез келген қан кету немесе ауырсыну кезінде гинеколог дәрігерге көріну маңызды. Алайда мынадай шұғыл жағдайларда жедел жәрдем шақыру немесе ауруханаға тез арада бару қатаң талап етіледі:
- Қатты қан кету: Егер бір сағат ішінде екі немесе одан да көп үлкен гигиеналық төсеме қанға толса.
- Жоғары температура: Дене қызуының 38°C-тан жоғары көтерілуі жатыр ішінде инфекцияның басталғанын білдіруі мүмкін.
- Қатты ауырсыну: Кәдімгі ауырсынуды басатын дәрілер көмектеспейтін, іштің төменгі жағындағы шыдатпайтын спазм.
- Жағымсыз иіс: Қынаптан бөлінетін қан немесе сұйықтықтан жағымсыз, іріңді иістің шығуы.
- Әлсіздік: Терінің қуаруы, қатты бас айналу, тыныс алудың қиындауы және тамыр соғысының жиілеуі (тахикардия).
Түсік қандай қауіптерге әкелуі мүмкін
Жүктілікті үзу, оның ішінде жасанды түсік те, өздігінен түсік те әйел денсаулығы үшін белгілі бір қауіптер мен асқынулар тудыруы мүмкін.
- Қан кету: Жатырдың толық тазаланбауы немесе ұрық қалдықтарының қалып қоюы қатты қан кетуге әкеп соғады. Бұл анемияға немесе шұғыл қан құю қажеттілігіне себеп болуы мүмкін.
- Инфекция: Жатыр қуысына бактериялардың түсуі қабыну процестерін (эндометрит, сальпингит) тудырады.
- Жатыр жарақаты: Әсіресе хирургиялық аборт кезінде медициналық құралдармен жатыр мойнының немесе жатыр қабырғасының зақымдалуы (перфорация) мүмкін.
- Бедеулік: Гормоналды бұзылыстар, ішкі ағзалардың зақымдануы және инфекциялар болашақта бала көтеру қабілетіне кері әсер етіп, бедеулікке әкелуі ықтимал. Сондай-ақ, қайталанатын түсіктер қаупі артады.
Қауіпті белгілер (Red flags)
Әйел денесінің контуры бейнеленген сурет. Онда қызыл леп белгілері арқылы сыни симптомдар көрсетіледі: қан кету (қынап тұсы), қатты спазм (іш аймағы), жоғары температура (бас аймағы) және әлсіздік (жүрек/тамыр соғысы аймағы). Әр белгінің жанында «Дереу жедел жәрдем шақырыңыз» деген ескерту тұрады.
Түсік диагностикасы
Түсік қаупін немесе оның орын алғанын нақты анықтау үшін бірнеше медициналық тексеру әдістері қолданылады. Бұл әдістер ұрықтың жағдайын бағалауға және дұрыс емдеу тактикасын таңдауға көмектеседі.
- УДЗ (Ультрадыбыстық зерттеу): Бұл ең негізгі диагностикалық әдіс. УДЗ арқылы дәрігер ұрықтың дамуын, оның жүрек соғуын, жатыр қуысында қалдықтардың бар-жоғын және қанталау (гематома) дәрежесін анықтайды.
- Қан анализдері: ХГЧ (адамның хориондық гонадотропині) гормонының деңгейін динамикада тексеру. ХГЧ деңгейінің төмендеуі жүктіліктің тоқтағанын білдіреді. Сондай-ақ қан тобы мен резус-факторды, гемоглобин деңгейін анықтау маңызды.
- Дәрігер тексеруі: Гинекологиялық айнамен қарау арқылы дәрігер жатыр мойнының ашылу дәрежесін, бөліністердің сипатын және қан кету көлемін бағалайды.
Чек-лист 1: Дәрігерге барар алдындағы дайындық
- Жеке куәлік пен медициналық картаны (немесе жүктілік паспортын) дайындау.
- Соңғы етеккір басталған күнді еске түсіру немесе күнтізбеден қарау.
- Пайдаланылған төсемелер санын (қан кету көлемін бағалау үшін) есептеу.
- Қабылдап жүрген барлық дәрі-дәрмектердің (әсіресе гормондар мен қан сұйылтқыштардың) тізімін жасау.
- Ашқарынға бару (егер шұғыл хирургиялық тазалау немесе УДЗ қажет болуы мүмкін болса).
Түсік болғаннан кейін не істеу керек
Түсіктен кейінгі кезең әйелдің физикалық және психологиялық денсаулығы үшін өте маңызды. Қалпына келу процесіне дұрыс көңіл бөлу болашақтағы жүктіліктің сәтті өтуіне негіз болады.
- Дәрігер бақылауы: Процедурадан немесе өздігінен түсіктен кейін 1-2 апта ішінде бақылау УДЗ-сын жасатып, жатырдың толық тазаланғанына көз жеткізу қажет.
- Денсаулықты қалпына келтіру: Дәрігердің тағайындауымен қабынуға қарсы препараттар қабылдау (инфекцияның алдын алу үшін) және дәрумендер ішу. Жыныстық қатынастан, ауыр физикалық жүктемеден және ванна қабылдаудан кем дегенде 2-4 апта бас тарту ұсынылады.
- Психологиялық көмек: Түсік тастау әйел үшін үлкен психологиялық соққы болуы мүмкін. Мұндай күйзеліс кезінде эмоциялық қолдау көрсету, сезімдерді ашық айту және қажет болса психолог маманның көмегіне жүгіну депрессияның алдын алуға көмектеседі.
- Жүктілікті қайта жоспарлау: Түсіктен кейін ағзаның толық қалпына келуі үшін кемінде 3-6 ай үзіліс жасау қажет. Осы уақыт ішінде контрацепция әдістерін қолданып, алдыңғы түсіктің себептерін анықтау үшін толық медициналық тексеруден өту маңызды.
Чек-лист 2: Үйдегі қауіпсіздік шаралары (түсіктен кейін)
- Тек гигиеналық төсемелерді қолдану (инфекция түспеуі үшін тампон қолдануға қатаң тыйым салынады).
- Дене қызуын күніне екі рет өлшеп тұру.
- Ауыр заттарды (3 кг-нан астам) көтермеу және спортпен шұғылданбау.
- Қатты қан кету немесе жаман иіс шықса дереу дәрігерге хабарласу.
Чек-лист 3: Жүктілікті қайта жоспарлау
- Эндокринолог және генетик дәрігерлерден консультация алу.
- Жұбайлардың екеуіне де жыныстық жолмен берілетін және жасырын инфекцияларға анализ тапсыру.
- Қалқанша безінің гормондарын және қанның ұю жүйесін (коагулограмма) тексеру.
- Жоспарланған жүктілікке дейін 3 ай бұрын фолий қышқылын қабылдауды бастау.
Жиі қойылатын сұрақтар
Түсік қанша аптада болады?
Өздігінен түсік көбінесе жүктіліктің алғашқы 12 аптасында (ерте түсік) орын алады. Жалпы алғанда, 22 аптаға дейінгі жүктіліктің тоқтатылуы түсік деп саналады.
Түсік белгілері қанша уақытқа созылады?
Медициналық немесе табиғи түсік кезінде белсенді қан кету мен ауырсыну бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін созылуы мүмкін. Аздаған жағынды бөліністер 1-2 апта бойы сақталуы қалыпты жағдай.
Түсік кезінде қанша қан кетеді?
Қанның мөлшері жүктілік мерзіміне байланысты. Әдетте ол қалыпты етеккірден сәл көбірек болады. Егер қан өте көп кетсе (сағатына 2 үлкен төсеме толса), бұл қауіпті асқынудың белгісі.
Түсік болғанын қалай білуге болады?
Нақты диагнозды тек дәрігер УДЗ және ХГЧ гормонына анализ жасау арқылы қоя алады. Егер қан кетумен бірге ұйыған қан немесе тін бөлшектері түссе, бұл түсіктің белгісі болуы мүмкін.
Дәрілік түсік қауіпсіз бе?
Дәрілік түсік қауіпсіз әдістердің бірі саналады, себебі хирургиялық араласу жоқ. Ол 95% жағдайда тиімді. Алайда ол тек дәрігердің бақылауымен жасалуы тиіс. Үйде өз бетімен дәрі ішу өмірге қауіпті қан кетуге әкелуі мүмкін.
Вакуумдық аборт ауырта ма?
Вакуум-аспирация процедурасы кезінде ауырсынуды басатын жергілікті немесе жалпы анестезия қолданылады, сондықтан процедура барысында қатты ауырсыну сезілмейді. Кейін іштің сәл тартуы мүмкін.
Түсіктен кейін қашан жүкті болуға болады?
Физиологиялық тұрғыдан әйел келесі етеккір циклінде-ақ жүкті болуы мүмкін. Бірақ ағза толық қалпына келіп, қайта түсік тастау қаупін азайту үшін дәрігерлер 3-6 ай күтуге кеңес береді.
Түсік қаупі кезінде төсектен тұрмау міндетті ме?
Заманауи дәлелді медицина қатаң төсектік режимнің түсіктің алдын алудағы тиімділігін растамайды. Дегенмен, физикалық жүктемені, стрессті және жыныстық қатынасты шектеу ұсынылады.
Жатырды тазалау міндетті ме?
Егер УДЗ нәтижесі бойынша ұрық толығымен түсіп, жатыр қуысы таза болса (толық түсік), хирургиялық тазалау қажет емес. Тек іште қалдықтар қалған жағдайда ғана қабынудың алдын алу үшін кюретаж немесе вакуум тағайындалады.
Қорытынды
Түсік жасау немесе өздігінен түсік тастау – әйел ағзасы үшін үлкен физиологиялық және психологиялық сынақ. Жүктілікті үзу әдістері (дәрілік, вакуум, хирургиялық) мерзіміне және медициналық көрсеткіштерге қарай таңдалады. Ең бастысы, қан кету, іштің ауырсынуы немесе басқа да түсік белгілері байқалған жағдайда, уақытты өткізбей гинеколог дәрігерге көріну қажет. Өздігінен емделу немесе үйде дәрі қабылдау өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Дер кезінде көрсетілген медициналық көмек асқынулардың алдын алып, болашақта сау бала көтеру мүмкіндігін сақтайды.
Сізге түсік болғаннан кейін қандай нақты медициналық сараптамалардан (анализдерден) өту керектігі туралы толығырақ ақпарат қажет пе?