- Мысығым
Мысығым, кел, кел маған,
Сүт берейін мен саған.
Ит кеп қалса, қорғаймын,
Көтерейін, сен маған. - Әдептілік
Біз әдепті баламыз,
Айтқан тілді аламыз.
Үлкендерге жол беріп,
Біз ақылды боламыз. - Ер жетсек
Нан жесеңдер балалар,
Үлкен болып өсесің.
Сүт ішсеңдер, балалар,
Тезірек ер жетесің. - Ойыншықтар
Ойыншықтар көп екен,
Бірге ойнайық, балақай.
Көгорай шалғын көк екен,
Жарысайық, алақай ! - Ойын
Ойын маған ұнайды,
Көп ойнауға болмайды.
Күні бойы доп қусаң,
Ақыл-білім қонбайды. - Құлыншақ
Құлыншақ, құлыншақ,
Шапқылайсың даламен.
Қуанту үшін анамды
Күнде-күнде «бес» алам. - Жаз
Жаз келді алақай,
Ойнаймыз далаға-ай.
Қамалып отырмай
Жүріңдер, балақай. - Ала мысық
Ала мысық тырнама,
Тырнағаның бола ма?
Ұстайыншы қолыңнан,
Ойнайық, ер соңымнан. - Бұзау
Тентек болма, ақ бұзау,
Еріншек болма, ақ бұзау.
Шөпті көп жеп есейіп,
Сүт бер бізге, ақ бұзау. - Туым
Көгілдір туым желбіре,
Биіктерде қалықтап.
Туым үшін мақтанам,
Әнұраным шарықтап.
- Балақай
Мен кішкентай баламын,
Кітап оқи аламын.
Дәптер, қалам, сызғышты,
Сөмкеме өзім саламын. - Бөпешім
Әлди, әлди бөпешім,
Жат бесікте көкешім. - Қар
Жұмсақ қар секілді балмұздақ,
Кетеді елестеп тәтті елес.
Боласың ауызға салғызбақ,
Бірақ та ол ондай тәтті емес. - Көгершін
Ақ көгершін, көгершін,
Көкте еркін самғай бер.
Бейбітшілік құсы боп,
Қанатыңды талмай қақ. - Бозторғай
Кіп-кішкене торғай тым,
Аязға да төзеді.
Тығыз жүні қорғайтын,
Ыстыққа да көнеді. - Торғай
Торғай, торғай, торғайсың,
Жақын келіп қонғайсың.
Жем шашайын тойып ал,
Сонда суық тоңбайсың. - Көбелек
Ала-құла көбелек,
Гүлге келіп қонады.
Ұстап алсам мен оны,
Қолым гүлдей болады. - Бақа
Екі бақа жүгіріп,
Секіреді, бақ — бақ,
Ағаштарды аттап.
Олар ерте тұрады,
Беті — қолын жуады. - Қоян
Ұзын құлақ сұр қоян,
Естіп қалып сыбдырды.
Ойлы-қырлы жерлермен,
Ытқып-ытқып жүгірді. - Аю
Қорбаңбаңдаған аюдың,
Құлпынайы көп екен.
Теріп-теріп аламыз,
Қалтамызға саламыз. - Түлкі
Түлкі деген қу аң ғой,
Жүрген жері думан ғой.
Құйрығымен бұлғаңдап,
Алдарқатып қойған ғой. - Кірпі
Кірпі, кірпі, кірпішім,
Тікенек қой сырт пішінің.
Алма берсем жейсің бе,
Маған рахмет дейсің бе? - Алма
Қып-қызыл боп алмалар,
Бұтағында самғаған.
Үзіп алып жейікші,
Дәмі қандай, балалар? - Жаңбыр
Жау-жау жаңбыр, жау жаңбыр,
Жауған жаңбыр жауған нұр.
Жердің жүзі көгеріп,
Гүлге толсын айнала. - Күн
Жарқырап күн ашылды,
Айналаға нұр шашылды.
Қайырлы таң, балалар,
Қайырлы таң, далалар! - Нан
Нан қоқымын шашпаңдар,
Жерде жатса баспаңдар.
Теріп алып қастерлеп,
Торғайларға тастаңдар. - Достық
Біздер тату баламыз,
Доспен бірге ойнаймыз.
Ойыншықты бөлісіп,
Ешқашан да тоймаймыз. - Қол жуу
Сабынменен жуамыз,
Аппақ болып қолымыз.
Тазалықты сүйеміз,
Сау болады тәніміз. - Бағдаршам
Қызыл жанса тоқтаймыз,
Сары жанса дайындал.
Жасыл жанса өтеміз,
Жолымызды жалғаймыз. - Ана тілі
Ана тілім – бал тілім,
Өсіп келем мен бүгін.
Ана тілін ардақтап,
Сөйлей білем мен бүгін.
Кітап
Кітап деген басыңдағы білімің,
Кітап деген ақыл, ойың, ілімің.
Кітаппенен дос болыңдар, жыртпаңдар,
Жерде жатса көтеріп қой, баспаңдар.
Сергіту сәті
Бір, екі – еңкей,
Бүгілмесін тізең.
Үш — төрт шалқай
Иілмесін тізең.
Қолды көтер аспанға,
Саусақты сөз, жасқанба.
Мектеп
Мектебің мынау, классың,
Осында он жыл тұрасың.
Тарыдай болып кіресің,
Таудай болып шығасың…
Мерекеге арналған тақпақтар
Балабақшадағы немесе мектептегі кез келген іс-шара мерекеге арналған тақпақтарсыз өтпейді. Әр маусым мен мерекенің өз ерекшелігі бар.
8 наурызға арналған тақпақтар
Аналар мерекесіне орай айтылатын 8 наурыз тақпақтары баланың анасына деген махаббатын жеткізеді.
Ана біздің күніміз
Ана біздің күніміз,
Ана біздің гүліміз.
Аналардан тарайды,
Біздің ана тіліміз.
Бесік жыры
Бесіктерін әнімен,
Тербетуде аналар.
Жасай берсін сәнімен,
Жер бетінде аналар.
Аяулы ана
Ардақты ана – аяулы ана қымбаттым,
Тәтті ұйқыңды бөліп талай түн қаттың.
Өміріме нәрін бердің ақ сүттің,
Кең құшағың – аясындай гүл бақтың.
Мәпелейсің
Мәпелейсің мені анам,
Қолыңдағы құсыңдай.
Құлпыра өсіп дем алам,
Құшағыңда қысылмай.
Наурыз мейрамына арналған тақпақтар
Ұлыстың ұлы күніне арналған наурызға арналған тақпақтар табиғаттың оянуы мен жаңаруды сипаттайды.
Наурыз келді
Наурыз келді қуантып,
Жанды баурап гүл көктем.
Жылдың басы қазақтың,
Айналаны гүлді еткен.
Көктем келді
Наурыз келді, көктем келді ағайын,
Жадырайды, жаңғырады маңайым.
Назды, сазды науан Наурыз, армысың?
Сұлу мүсін саған біткен бар мүсін.
Наурыз көже
Наурызда бәріміз,
Әткеншек тебеміз.
Жасымыз, кәріміз,
Көп көже ішеміз.
1 қыркүйек – Білім күні тақпақтары
Оқу жылының басталуы – әр бала үшін үлкен мереке. 1 қыркүйек тақпақтары білім ордасына алғаш қадам басқан сәтті ерекшелейді.
Сәлем, мектебім
Сәлем, саған мектебім,
Алғыстарым көп менің.
Оқу, білім, тәрбие
Ой санама еккенің.
Бірінші сынып
Биыл мен де мектепке,
Біріншіге барамын.
Мақтанбаймын мен текке,
Дайын дәптер, қаламым.
Оқушы боламыз
Мектепке енді барамыз,
Біз оқушы боламыз.
Жақсы оқып сабақты,
Кілең бестік аламыз.
Жаңа жыл тақпақтары
Қыс мезгіліндегі басты қуаныш – Аяз ата мен Ақшақарды күту. Жаңа жылдық жырлар көңілді ырғаққа құрылады.
Жаңа жылға жаңа жыр
Жаңа жыл, Жаңа жыл,
Жаңа жылға жаңа жыр.
Жасыл шырша жанында,
Билеп барлық бала жүр.
Аппақ қар
Аппақ, аппақ жапалақтап,
Қар жауады тынбастан.
Қалың орман қар жамылған,
Маужырайды түнгі аспан.
Аяз ата
Ақ таяғын таянып,
Таңмен бірге оянып.
Аяз ата келіп тұр,
Ақ көрпеге оранып.
Қысқа тақпақтар (2-4 жол)
Бала тілі енді шығып келе жатқанда қысқа тақпақтар оған ең жақсы көмекші болады. Екі-төрт қатардан тұратын өлеңдер сәбидің есінде бірден сақталады:
- Біз әдепті баламыз, / Айтқан тілді аламыз.
- Әлди, әлди бөпешім, / Жат бесікте көкешім.
- Сабақ қызық болған соң, / Барлық бала келіпті.
- Күліп ойнап, би билеп, / Ән салайық бәріміз.
Балалардың тілін дамытуға арналған тақпақтар
Бала тілін орфоэпиялық дұрыс дыбыстауға тәрбиелеуде өлеңдердің маңызы зор. Тіл мамандары мен логопедтер күрделі дыбыстары бар (р, ш, с, қ) өлеңдерді қайталауға кеңес береді. Баланы ана тілінде анық әрі таза сөйлеуге үйрету үшін қиналып айтатын дыбыстары бар сөздерді жиі-жиі дыбыстап жаттығу керек. Саусақ гимнастикасымен біріктірілген «Қуырмаш» сияқты ұлттық жырлар тіл дамытумен қатар моториканы да жақсартады.
Тақпақ жаттаудың пайдасы
Жас ерекшелігіне қарай таңдалған қазақша тақпақтар бала дамуына кешенді түрде оң әсер етеді:
- Сөздік қордың молаюы: Жаңа сөздер мен тіркестерді контекст ішінде түсіну.
- Есте сақтау қабілеті: Мидың нейрондық байланыстарын нығайту.
- Дыбыстау мәдениеті: Қазақ тіліне тән спецификалық дыбыстарды дұрыс айтуға дағдылану.
- Эмоционалды интеллект: Өлеңдегі сезім мен көңіл-күйді жеткізу арқылы эмпатияны дамыту.
- Еркін сөйлеу: Көпшілік алдында (сахнада, тақта алдында) қысылмай сөйлеуге үйрену.
Балаларға тақпақты қалай жаттатуға болады
Тақпақты жаттау бала үшін скучный (іш пыстырарлық) міндет болмауы керек. Тәрбиешілер мен педагогтар мынадай әдістерді ұсынады:
- Ойын түрінде үйрету: Суреттер, ойыншықтар немесе қимыл-қозғалыстар арқылы визуалды байланыс құру.
- Рөлге бөліну: Ата-ана мен бала кезектесіп айту.
- Ырғақпен оқу: Өлеңді әуенге салып немесе шапалақ ұрып ритммен қайталау.
- Мағынасын түсіндіру: Өлеңдегі бейтаныс сөздердің мағынасын қарапайым тілмен түсіндіру.
Ата-аналар мен тәрбиешілерге кеңестер
Кішкентай баламен жұмыс істегенде шыдамдылық қажет. Педагогикалық тұрғыдан алғанда:
- Баланы ешқашан мәжбүрлемеңіз. Оның көңіл-күйі жоқ кезде жаттау процесін тоқтата тұрыңыз.
- Бала жасына сәйкес келетін өлең таңдаңыз (3 жасқа 2-4 қатар, 5 жасқа 8 қатар).
- Күнделікті қайталау жасаңыз. Ұйықтар алдында немесе серуендеп жүргенде жатталған өлеңді бірге айтыңыздар.
- Мақтауды ұмытпаңыз. Баланың кішкентай жетістігін де жоғары бағалап, ынталандырып отыру маңызды.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
1. Балаларға қандай тақпақтар жеңіл?
Ырғағы нақты, сөздері қысқа, көбінесе жан-жануарлар, табиғат немесе ойыншықтар туралы тақпақтар өте жеңіл жатталады.
2. 3 жастағы балаға қандай тақпақ жаттатуға болады?
3 жастағы балаға 2 немесе 4 қатардан тұратын, қарапайым етістіктерге құрылған қысқа өлеңдерді (мысалы, «Әлди, әлди бөпешім») жаттату керек.
3. Балабақшаға арналған қысқа тақпақтар қандай?
Олар баланың айналасындағы заттар (күн, жаңбыр, ойыншық, алма, мысық) туралы болатын, бір-екі шумақтан аспайтын қарапайым жырлар.
4. Мерекеге арналған тақпақты қалай таңдау керек?
Мерекенің тақырыбына (Аналар күні, Наурыз, Жаңа жыл) және баланың жас ерекшелігі мен сөздік қорына сай келетін өлеңдерді таңдаған жөн.
5. Тақпақ жаттау тіл мүкістігін түзете ме?
Иә, логопедтер бала тіліндегі дыбыстарды (р, л, с, ш) тазалау үшін арнайы жаңылтпаштар мен ырғақты тақпақтарды жиі қолданады.
6. Бала тақпақты тез ұмытып қалса не істеу керек?
Қысқа мерзімді есте сақтауды ұзақ мерзімдіге айналдыру үшін күнделікті тұрмыста сол өлеңді ән қылып немесе ойын арасында жиі қайталап тұру қажет.
7. 1 қыркүйек тақпақтарын қашан жаттата бастаған дұрыс?
Оқу жылы басталар алдында, тамыз айының ортасынан бастап асықпай, күніне 1-2 қатардан жаттату ең тиімді әдіс саналады.
8. 8 наурыз тақпақтарын ұл бала мен қыз балаға бөлек таңдау керек пе?
Міндетті емес, анаға деген махаббат барлығына ортақ. Алайда, қыз балаларға нәзіктік туралы, ал ұл балаларға анасын қорғаушы екені туралы өлеңдерді таңдауға болады.
9. Наурызға арналған тақпақтар қандай құндылықтарды үйретеді?
Олар табиғатты сүюге, үлкенді сыйлауға, салт-дәстүрді құрметтеуге және қонақжайлылыққа баулиды.
10. Бала өлеңді сахнада айтуға ұялса не істейміз?
Алдымен үйде айна алдында немесе отбасы мүшелеріне айтып жаттықтыру керек. Балаға психологиялық қолдау көрсетіп, қателессе де ештеңе етпейтінін түсіндіру қажет.
Қорытындылай келе, қазақша тақпақтар тек жалаң сөздер жиынтығы емес, ол – баланың тілін дамытуға, ұлттық ділі мен дүниетанымын қалыптастыруға арналған негізгі педагогикалық құрал. Сәби кезінен ана тілінің әуезділігін бойына сіңіріп өскен баланың сөздік қоры бай, ой-өрісі кең, ал есте сақтау қабілеті жоғары болады. Сондықтан, күнделікті өмірде балаңызбен бірге өлең оқып, жаттауды әдемі дағдыға айналдырыңыз.