Суррогат ана туралы барлығы: ережелер, процесс және сұрақтарға жауаптар

Суррогат аналық — қосалқы репродуктивтік технологиялардың (ҚРТ) бірі: бала көтеруді өз денсаулығына байланысты жүзеге асыра алмайтын ерлі-зайыптылар үшін басқа әйел олардың эмбрионын көтеріп, босанады. Қазақстанда бұл мәселе «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекс (9-тарау, 54–59-баптар) және «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекспен реттеледі. Бұл мақала — заңның негізгі талаптарын бейтарап түсіндіретін анықтама. Біз агенттіктерді ұсынбаймыз және суррогат аналарды іздеуге көмектеспейміз.

Маңызды: Бұл мақала жалпы танысу үшін жазылған және дәрігердің, заңгердің кеңесін алмастырмайды. Бұл құқықтық кеңес емес: нақты жағдай бойынша нотариусқа немесе заңгерге, медициналық мәселелер бойынша дәрігерге жүгініңіз. Ешбір клиника немесе әдіс нәтижеге кепілдік бере алмайды. Қатты іш ауыруы, көп қан кету, есінен тану болса, дереу 103 нөміріне хабарласыңыз.

Қазақстанда суррогат аналыққа кім жүгіне алады

Кодекстің 54-бабына сәйкес суррогат аналық шартын некеде (ерлі-зайыптылықта) тұрған Қазақстан Республикасының азаматтары жасасады. 2026 жылғы 14 шілдедегі № 350-VIII заңмен 54-бапқа 1-1-тармақ қосылды: суррогат аналық қызметінің тапсырыс берушілері тек некеде тұрған ҚР азаматтары бола алады.

2026 жылғы күзде ҚРТ ережелеріне енгізілген өзгерістер некеде тұрмайтын әйелдер мен ерлердің ақпараттандырылған келісіммен ҚРТ-ны қолдану құқығын бекітті, бірақ суррогат аналық бұл құқықтан тыс қалды. Кодекстің 58-бабы да ҚРТ-ны некеде тұрмайтын, кәмелетке толған, денсаулығы қанағаттанарлық әйелдерге қолдануға рұқсат береді — бұл әйелдің өзі көтеретін жүктілікке қатысты.

Суррогат анаға қойылатын талаптар (56-бап)

• жасы 20-дан 35-ке дейін;
• физикалық, психикалық және репродуктивтік денсаулығы қанағаттанарлық, бұл медициналық ұйымның қорытындысымен расталады;
• өзінің сау баласы бар;
• тіркелген некеде болса — жұбайының нотариат куәландырған жазбаша келісімі.

ҚРТ қолданатын медициналық ұйым пайдаланылған биоматериал (ерлі-зайыптылардың өздерінің немесе донорлық банктің) туралы толық ақпарат беретін қорытынды шығарады; оның бір данасы нотариаттық шартқа қоса тіркеледі.

Шарт қалай жасалады және оның мазмұны (54–55-баптар)

Шарт жазбаша түрде, азаматтық заңнама талаптарына сай жасалып, міндетті түрде нотариат куәландырады. Онымен бір мезгілде ерлі-зайыптылар ҚРТ қызметін көрсететін медициналық ұйыммен жеке шарт жасасады. 55-бапқа сәйкес шартта мыналар болуы тиіс:

1. ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер) мен суррогат ана туралы деректер;
2. суррогат ананы күтіп-бағуға арналған материалдық шығындарды төлеу тәртібі мен шарттары;
3. тараптардың құқықтары, міндеттері және шарт орындалмаған жағдайдағы жауапкершілігі;
4. 57-баптың 1-тармағында көзделген өтемақылардың мөлшері мен тәртібі;
5. өзге шарттар, оның ішінде форс-мажор жағдайлары.

Тараптардың құқықтары мен міндеттері (57-бап)

Ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер)

• суррогат ананың медициналық тексерілу шығынын көтереді;
• ҚРТ қолдануға байланысты шығынды көтереді;
• медициналық ұйымға өздерінің физикалық, психикалық денсаулығы туралы қорытынды мен медициналық-генетикалық тексеру нәтижелерін ұсынады;
• суррогат ананың жүктілік, босану кезеңіндегі және босанғаннан кейінгі 56 күн (асқынулар болса — 70 күн) ішіндегі медициналық қызмет шығынын төлейді.

Суррогат ана

• денсаулығы туралы медициналық қорытынды ұсынады;
• дәрігердің бақылауында болып, оның ұсынымдарын орындайды;
• тапсырыс берушілерге жүктіліктің барысы туралы шартта келісілген жиілікпен хабарлайды;
• туған баланы шарт жасасқан ерлі-зайыптыларға береді және баланы басқа тұлғаларға беруге құқығы жоқ;
• шарт бойынша жүктілікке жауапты және табиғи жүктіліктің болу мүмкіндігін болдырмауға міндетті.

Суррогат ананың тұрақты жұмысы болса, оны жалғастыру мәселесі, сондай-ақ көпұрықты жүктілікті көтеру мәселесі тараптардың өзара келісімімен шешіледі.

Баланың құқықтық мәртебесі (59-бап)

• Шарт негізінде туған баланың ата-анасы ретінде ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер) танылады; туу туралы медициналық куәлікте анасы ретінде шарт жасасқан жұбай жазылады.
• Екі және одан көп бала туса, ерлі-зайыптылар әр бала үшін бірдей жауапты.
• Тапсырыс берушілер баладан бас тартса, ол туу тіркелгеннен кейін белгіленген тәртіппен рәсімделеді; олар суррогат анадан шығынды өтеуді талап ете алмайды. Бұл жағдайда аналық құқық суррогат ананың қалауы бойынша соған қалады, ол да бас тартса, бала мемлекет қамқорлығына беріледі.
• Ерлі-зайыптылар ажырасса, бала үшін жауапкершілік екеуіне де жүктеледі; біреуі қайтыс болса — тірі қалғанына.
• Шарт жасалғаннан кейін келісілген мерзімде ҚРТ қолданылмаса, шарт жарамсыз болады; суррогат анада табиғи жүктілік басталса, шарт бұзылып, ол тапсырыс берушілердің шартқа сәйкес жұмсаған шығынын өтейді.

Шешім қабылдамас бұрын ескеретін жайттар

• Шарттың мәтінін нотариуспен немесе тәуелсіз заңгермен бірге тексеріңіз; әр тараптың құқығы мен жауапкершілігі нақты жазылуы керек.
• Медициналық сұрақтарды (көрсетілімдер, қауіптер, тексерулер) тек лицензиясы бар медициналық ұйымның репродуктологымен талқылаңыз.
• Заң 2026 жылы өзгерді — шарт жасау сәтіндегі редакцияны adilet.zan.kz сайтынан тексеріңіз.
• Психологиялық қолдауды ұмытпаңыз: бұл процесс барлық тарап үшін эмоционалдық тұрғыдан ауыр болуы мүмкін.

Бедеулікке байланысты басқа мүмкіндіктер туралы: МӘМС бойынша ЭКҰ квотасы, ЭКҰ бағасы.

Жиі қойылатын сұрақтар

Тақырып бойынша оқыңыз

• Жүктілік: негізгі нұсқаулық
• ЭКҰ квотасы 2026: кім ала алады және қадамдар
• ЭКҰ бағасы Қазақстанда: неден құралады
• АМГ талдауы: нормасы және қайда тапсыруға болады
• Ақылы босану: Алматы мен Астанадағы бағалар
• Овуляция белгілері және күнін анықтау

Пайдаланылған дереккөздер

• Әділет — Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодекс (K1100000518)
• Әділет — Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы кодекс (K2000000360)
• PharmNews — ҚРТ ережелерінің өзгерістері (№ 126 бұйрық)

Мақала 2026 жылғы қазанда ресми дереккөздер негізінде дайындалды. Бағалар мен ережелер 31.10.2026 тексерілді және өзгеруі мүмкін.